Üreten Makine, Zayıflayan İnsan ve Yeni Sosyal Sözleşme Arayışı

 

Özet

Yapay zekâ teknolojileri insanlık tarihinin en büyük teknolojik dönüşümlerinden birini temsil etmektedir. Yapay zekâ; üretim süreçlerinde verimlilik artışı, maliyetlerin azaltılması ve bilgiye dayalı karar mekanizmalarının güçlendirilmesi açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Ancak teknolojik gelişmenin ekonomik sonuçları yalnızca üretim kapasitesi üzerinden değerlendirilemez. Çünkü ekonomik sistemler üretim, istihdam, gelir dağılımı ve tüketim ilişkilerinin bütünü üzerine kuruludur.

Bu çalışma, yapay zekânın yarattığı verimlilik artışının istihdam, tüketim kapasitesi, sosyal refah devleti ve demokratik yönetişim üzerindeki etkilerini incelemektedir. Temel tartışma, yapay zekânın üretkenliği artırırken emeğin ekonomik değerini azaltması ve oluşan refahın toplumun geniş kesimleriyle paylaşılmaması durumunda ortaya çıkabilecek ekonomik ve siyasal risklerdir.

Çalışma, uluslararası literatür, uluslararası kuruluş raporları ve politik ekonomi yaklaşımı çerçevesinde hazırlanmış nitel bir literatür incelemesine dayanmaktadır. Bu kapsamda yapay zekânın insanı ikame eden değil, insan kapasitesini geliştiren bir teknoloji anlayışıyla yönetilmesi gerektiği savunulmaktadır.

1.Teknolojinin Değil, İnsanlığın Sınavı

İnsanlık tarihi büyük dönüşümlerini çoğu zaman makinelerin ortaya çıkışıyla yaşamıştır. Buhar makinesi fabrikaları değiştirdi. Elektrik üretimi hızlandırdı. Bilgisayar bilgi çağını başlattı. İnternet insanları birbirine bağladı. Şimdi ise yapay zekâ yalnızca üretim araçlarını değil, insanın düşünme biçimini ve karar alma süreçlerini değiştiren yeni bir dönemi başlatmaktadır.

Ancak bu dönüşümün merkezindeki soru teknoloji değildir. Asıl soru şudur, daha akıllı makineler geliştiren insan, daha özgür ve daha güçlü bir toplum kurabilecek midir?

Çünkü teknoloji hiçbir zaman sadece teknik bir araç olmamıştır. Her teknoloji, içinde üretildiği ekonomik ve siyasal düzenin izlerini taşır. Acemoğlu ve Johnson, teknolojik ilerlemenin kendiliğinden toplum yararına sonuç üretmediğini; teknolojinin hangi amaçla kullanıldığına bağlı olarak refahı artırabileceğini veya eşitsizliği derinleştirebileceğini belirtmektedir. ¹

2. Büyük Kazanç mı, Yeni Bir Çelişki mi?

Ekonomik sistemler uzun zamandır verimlilik artışını ilerlemenin temel göstergesi olarak kabul etmektedir. Daha az kaynakla daha fazla üretmek; maliyetleri azaltır, rekabet gücünü artırır ve ekonomik büyümeyi destekler. ²

Ancak verimlilik artışının toplumsal refaha dönüşmesi otomatik değildir. Tarih boyunca teknoloji üretim kapasitesini artırmış; fakat ortaya çıkan kazançların paylaşımı her zaman eşit olmamıştır.

Yapay zekânın özgün tarafı ise yalnızca fiziksel emeği değil, zihinsel emeği de dönüştürmesidir. Bu nedenle tartışma artık:

“Makine insanın yaptığı işi yapabilir mi?”

sorusundan daha ileri bir noktaya taşınmıştır.

Yeni soru:

“İnsan, makinenin yarattığı ekonomik düzende hangi role sahip olacaktır?”

3. Teknolojik İşsizlik Riski

John Maynard Keynes, 1930 yılında yazdığı “Economic Possibilities for our Grandchildren” adlı makalesinde teknolojik ilerlemenin gelecekte insan emeğine olan ihtiyacı azaltabileceğini öngörmüştür. Keynes’e göre teknoloji insanlığın temel ihtiyaçlarını karşılayacak üretim kapasitesini artırabilir; ancak geçiş döneminde “teknolojik işsizlik” sorunu ortaya çıkabilir. ³

Bugün yapay zekâ; analiz yapabilmekte, metin üretebilmekte, kod yazabilmekte ve karar süreçlerine destek olabilmektedir.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), üretken yapay zekânın birçok işi tamamen ortadan kaldırmaktan çok işlerin niteliğini değiştireceğini ifade etmektedir. ⁴

Dünya Ekonomik Forumu (WEF) da bu dönüşümün önümüzdeki yıllarda işlerin niteliğini ve niceliğini önemli ölçüde etkileyeceğini belirtmektedir. ⁵

Ancak burada kritik nokta şudur:

Bir mesleğin dönüşmesi ile bir insanın hayatının dönüşmesi aynı şey değildir.

Çünkü iş yalnızca ücret değildir. İş; toplumsal aidiyet, kimlik, güven ve gelecek umudu anlamına gelir.

4. Daha Çok Üretim, Daha Az Tüketim Riski

Modern ekonomilerde üretici ve tüketici birbirinden ayrı değildir. Çalışan insan aynı zamanda tüketicidir. Bu nedenle ekonomik sistemin temel dengesi yalnızca üretime değil, satın alma gücüne de bağlıdır.

Yapay zekâ şu çelişkiyi yaratabilir:

Daha az insanla daha fazla üretim yapılabilir. Ancak daha az insanın geliri varsa, bu üretimi kim satın alacaktır?

Böylece şu zincir ortaya çıkabilir:

Yapay zekâ ile verimlilik artışı → İşgücüne olan ihtiyacın azalması → Ücret gelirlerinin baskılanması → Tüketim kapasitesinin düşmesi → Talep daralması → Ekonomik yavaşlama

Bu nedenle yapay zekânın başarısı yalnızca üretim miktarıyla ölçülmemelidir. Asıl ölçüt, yaratılan değerin toplumda nasıl dağıldığıdır.

5. Eski Sorunun Yeni Hızı-İşsizlik

Yapay zekâ ile ortaya çıkan riskler aslında tamamen yeni değildir. 1970’lerden itibaren birçok ülkede verimlilik artışı ile reel ücret artışı arasında fark oluştuğu tartışılmıştır. Üretkenlik artarken çalışan gelirlerinin aynı hızda artmaması, ekonomik büyümenin toplumun tamamına aynı ölçüde yansımadığı anlamına gelmektedir. Yapay zekâ bu tarihsel eğilimi hızlandırabilir. ⁶

Sorun teknoloji değildir.

Sorun, teknolojinin yarattığı ekonomik kazancın hangi kesimlerde yoğunlaştığıdır.

6. Sosyal Refah Devletinin Geleceği

Modern sosyal devlet, büyük ölçüde çalışma hayatı üzerine kuruludur. Çalışan; prim öder, vergi verir ve sosyal güvenlik sistemini finanse eder.

Ancak otomasyon nedeniyle ücretli çalışma azalırsa yeni bir soru ortaya çıkar:

Çalışmanın ekonomideki payı azalırken sosyal devlet nasıl finanse edilecektir?

Eğer prim gelirleri azalır, işsizlik artar ve gelir güvencesi zayıflarsa, primsiz sosyal yardımlara olan ihtiyaç artabilir. Fakat ihtiyaç artarken kamu kaynaklarının daralması yeni bir sosyal kırılma yaratabilir.

Bu soru özellikle Türkiye gibi sosyal güvenlik finansmanında aktif çalışan nüfusun önem taşıdığı ülkeler açısından da önemlidir. Genç işsizliği, kayıt dışı istihdam ve nitelikli iş gücünün dönüşümü yapay zekâ çağında yeni politikalar gerektirmektedir.

7.  Evrensel Gelir ve Robot Vergisi

Yapay zekânın yarattığı ekonomik dönüşüm, yeni sosyal politikaları gündeme getirmektedir. Evrensel temel gelir yaklaşımı, çalışma durumundan bağımsız bir gelir güvencesi sağlamayı tartışmaya açmaktadır.

Bu yaklaşımın temel amacı yalnızca yoksulluğu azaltmak değildir. Amaç, teknolojik dönüşümün yarattığı refahın toplumla paylaşılmasını sağlamaktır.

Benzer şekilde robot vergisi tartışmaları da otomasyonun sosyal maliyetinin nasıl karşılanacağı sorusuna yöneliktir.

Eğer teknoloji insan emeğinin yerini alarak büyük ekonomik değer yaratıyorsa, bu değerin sosyal sistemlere katkı sağlaması gerektiği savunulmaktadır. Abbott ve Bogenschneider, otomasyonun sosyal maliyetlerinin vergi politikalarıyla dengelenebileceğini ileri sürmektedir. ⁷

Bu nedenle yapay zekâ çağında kamu politikalarının amacı teknolojiyi yavaşlatmak değil; eğitim sistemini dönüştürmek, yaşam boyu öğrenmeyi desteklemek, vergi ve sosyal güvenlik yapılarını yeni üretim düzenine uyarlamak ve teknolojik kazançları toplumun tamamına yayacak mekanizmalar kurmak olmalıdır.

8. Yapay Zekâ ve Demokrasi: Algoritmaların Yönetimi

Yapay zekânın etkisi ekonomiyle sınırlı değildir. Demokrasi, bilinçli vatandaşların katılımına dayanır.

Ancak dijital çağda bilgi akışı giderek algoritmalar tarafından şekillenmektedir. Birey; hangi bilgiyi göreceğini, hangi gündemi takip edeceğini ve hangi düşüncelerle karşılaşacağını çoğu zaman farkında olmadan dijital sistemlerin tercihleriyle yaşamaktadır.

Shoshana Zuboff bu durumu “gözetim kapitalizmi” kavramıyla açıklamaktadır. ⁸

Bu nedenle yapay zekâ çağının demokratik sorusu şudur:

Algoritmalar insanlara hizmet eden araçlar mı olacak, yoksa toplumları yönlendiren görünmez güçlere mi dönüşecek?

Sonuç: 

Mesele yapay zekâ değil, insanlığın seçimidir. Yapay zekâ insanlığın büyük üretim kapasitesi yaratma fırsatıdır. Ancak hiçbir teknoloji kendiliğinden adil bir gelecek kurmaz.

Geleceği belirleyecek olan; teknolojinin yönü, ekonomik paylaşım modeli, sosyal devlet anlayışı ve demokratik kurumların gücü olacaktır.

Eğer yapay zekâ insanı güçlendirirse, tarihin en büyük refah araçlarından biri olabilir. Ancak insanı üretimden dışlayan, tüketiciyi zayıflatan ve karar gücünü birkaç merkezde toplayan bir teknoloji anlayışı yeni eşitsizliklerin kaynağı olabilir.

Yapay zekâ çağının gerçek verimlilik ölçütü, makinelerin ne kadar hızlı ürettiği değil; insan onurunu, emeğin değerini ve demokratik toplumu ne ölçüde koruyabildiğimiz olacaktır.

Belki de geleceğin en önemli sorusu şudur:  “Yapay zekâ ne kadar akıllı olacak?” değil;  “İnsan, yapay zekâ çağında ne kadar özgür, değerli ve onurlu kalabilecek?”

sorusudur.

Dipnotlar

¹ Acemoglu, D., & Johnson, S. (2023). Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity. PublicAffairs.

² International Monetary Fund (IMF). (2024). Gen-AI: Artificial Intelligence and the Future of Work. IMF.

³ Keynes, J. M. (1930). Economic Possibilities for our Grandchildren. Nation and Athenaeum, 48(3), 36–37.

⁴ International Labour Organization (ILO). (2023). Generative AI and Jobs: A Global Analysis of Potential Effects on Job Quantity and Quality. ILO.

⁵ World Economic Forum (WEF). (2023). The Future of Jobs Report 2023. WEF.

⁶ Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2023). OECD Employment Outlook 2023: Artificial Intelligence and the Labour Market. OECD Publishing.

⁷ Abbott, R., & Bogenschneider, B. (2018). Should Robots Pay Taxes? Tax Policy in the Age of Automation. Harvard Journal of Law & Technology, 32(1), 151–187.

⁸ Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.