Halka Kapalı Anonim Şirketlerde Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşu'na Bildirilmesi ve Vergi Hukuku Açısından Sonuçları

 

Özet

7262 sayılı Kanun ile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda yapılan değişiklikler, halka kapalı anonim şirketlerde hamiline yazılı pay senetlerinin hukuki yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir. Bu değişiklik sonrasında hamiline yazılı pay senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK) nezdinde oluşturulan Hamiline Pay Kayıt Sistemi'ne (HPKS) bildirilmesi zorunlu hâle gelmiştir. Düzenlemenin temel amacı vergi toplamak değil; şirket ortaklık yapısında şeffaflığı artırmak, gerçek hak sahipliğini görünür kılmak, kara para aklanması ve terörizmin finansmanıyla mücadelede uluslararası standartlara uyumu sağlamaktır.

Bununla birlikte, HPKS kayıtlarının vergi hukuku bakımından nasıl değerlendirileceği uygulamada çeşitli tereddütlere neden olmaktadır. Bu çalışmada, HPKS'nin hukuki niteliği ile Kurumlar Vergisi Kanunu, Gelir Vergisi Kanunu ve Vergi Usul Kanunu bakımından doğurduğu sonuçlar birlikte değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Hamiline yazılı pay senedi, Merkezi Kayıt Kuruluşu, HPKS, Kurumlar Vergisi, Gelir Vergisi, Vergi Usul Kanunu.

1. Giriş

Vergi hukukunun en temel ilkelerinden biri, ekonomik olayların gerçek mahiyetinin esas alınmasıdır. Ancak ekonomik gerçekliğin sağlıklı biçimde tespit edilebilmesi, yalnızca vergi kanunlarının varlığıyla değil; ticaret hukukunun oluşturduğu kayıt düzeninin güvenilirliğiyle de yakından ilişkilidir. Şirket ortaklık yapısının belirsiz olduğu, pay sahipliğinin kolayca değiştirilebildiği veya izlenemediği bir sistemde vergi güvenliğinin tam anlamıyla sağlanması mümkün değildir.

Hamiline yazılı pay senetleri, uzun yıllar boyunca anonim şirketlere devir kolaylığı sağlayan bir sermaye piyasası aracı olarak kabul edilmiştir. Ancak bu kolaylık, zamanla gerçek pay sahipliğinin tespitini güçleştiren ve şirket ortaklık yapısının şeffaflığını azaltan bir unsur hâline gelmiştir. Özellikle uluslararası mali şeffaflık standartlarının gelişmesiyle birlikte, anonimliğin mutlak korunması anlayışı yerini kayıt altına alınabilir ve izlenebilir bir ortaklık yapısına bırakmıştır.

Türkiye de bu dönüşümün dışında kalmamış; 7262 sayılı Kanun ile Türk Ticaret Kanunu'nun 486 ve 489 uncu maddelerinde yapılan değişiklikler sonucunda, halka kapalı anonim şirketlerde bastırılan hamiline yazılı pay senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından oluşturulan Hamiline Pay Kayıt Sistemi'ne bildirilmesi zorunlu hâle getirilmiştir.

Bu düzenleme ilk bakışta şirketler hukukuna ilişkin teknik bir değişiklik gibi görünse de, etkileri bunun çok ötesine uzanmaktadır. Artık pay sahipliği yalnızca fiziki senedin zilyetliğiyle değil, elektronik kayıt sistemi üzerinden de izlenebilmektedir. Böylece şirket yönetimi, genel kurul süreçleri, pay devirleri ve kamusal denetim bakımından daha güvenilir bir yapı oluşturulmuştur.

Bununla birlikte uygulamada en fazla tartışılan konulardan biri, HPKS kayıtlarının vergi hukukundaki yeridir. Özellikle;

• iştirak hissesi satış kazancı istisnası,
• gerçek kişilerin hisse devirlerinin vergilendirilmesi,
• pay devir tarihinin ispatı,
• vergi incelemelerinde elektronik kayıtların delil niteliği

konularında farklı değerlendirmeler yapılmaktadır.

Oysa mevcut mevzuat birlikte değerlendirildiğinde, HPKS'nin vergi istisnası oluşturan yeni bir sistem olmadığı; buna karşılık vergisel işlemlerin ispatını güçlendiren ve hukuki güvenliği artıran önemli bir elektronik kayıt altyapısı olduğu görülmektedir.

Bu çalışmada öncelikle hamiline yazılı pay senetlerinin hukuki rejimi ve HPKS uygulaması incelenecek, ardından Kurumlar Vergisi Kanunu, Gelir Vergisi Kanunu ve Vergi Usul Kanunu bakımından doğurduğu sonuçlar değerlendirilecek; son bölümde ise uygulamaya yönelik önerilere yer verilecektir.

2. Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) ve Merkezi Kayıt Kuruluşu'nun Hukuki Rolü

Hamiline yazılı pay senetleri, Türk ticaret hukukunda uzun yıllar boyunca teslim ile devredilebilen ve pay sahibinin kimliğinin şirket tarafından bilinmesini zorunlu kılmayan bir ortaklık aracı olarak kabul edilmiştir. Bu yapı, payların tedavülünü kolaylaştırmakla birlikte, şirket ortaklık yapısının izlenmesini güçleştiren önemli bir boşluk da oluşturmuştur.

Uluslararası mali sistemde kara paranın aklanması, terörizmin finansmanı ve gerçek faydalanıcının tespitine ilişkin standartların gelişmesiyle birlikte birçok ülkede hamiline yazılı pay senetlerine ilişkin düzenlemeler gözden geçirilmiştir. Türkiye’ de bu sürece, 7262 sayılı Kanun ile Türk Ticaret Kanunu'nun 486 ve 489 uncu maddelerinde yaptığı değişikliklerle uyum sağlamıştır.

Söz konusu değişiklikler sonucunda, halka kapalı anonim şirketlerde bastırılan hamiline yazılı pay senetlerinin, pay sahibine teslim edilmeden önce Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK) nezdinde oluşturulan Hamiline Pay Kayıt Sistemi'ne (HPKS) bildirilmesi zorunlu hâle getirilmiştir.  Böylece ilk kez hamiline yazılı pay sahipliği elektronik ortamda kayıt altına alınmış ve ortaklık yapısının izlenebilirliği artırılmıştır.

Burada önemle vurgulanmalıdır ki HPKS, sermaye piyasalarında kayden izlenen sermaye piyasası araçlarının tutulduğu Merkezi Kaydi Sistem (MKS) ile aynı sistem değildir.  MKS, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında sermaye piyasası araçlarının elektronik ortamda izlenmesini sağlarken; HPKS yalnızca halka kapalı anonim şirketlerin hamiline yazılı pay senetlerinin bildirim ve kayıt işlemlerine özgü özel bir sistemdir.

HPKS'nin oluşturulmasıyla birlikte şirketlerin yükümlülükleri de değişmiştir. Hamiline yazılı pay senedi bastırılması, teslimi ve devir işlemlerine ilişkin bildirimlerin kanunda öngörülen usule uygun olarak MKK'ya yapılması zorunlu hâle gelmiştir. Bu kayıtlar sayesinde pay sahipliğinin güncel durumu elektronik ortamda izlenebilmekte; genel kurul süreçlerinde pay sahiplerinin belirlenmesi ve hak sahipliğinin doğrulanması kolaylaşmaktadır.

Bununla birlikte HPKS'nin hukuki niteliği doğru değerlendirilmelidir. Sisteme yapılan kayıt, payın mülkiyetini doğuran bağımsız bir hukuki işlem değildir. Pay sahipliği hakkının kaynağı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre gerçekleştirilen hukuki işlemlerdir. HPKS ise bu hukuki durumun elektronik ortamda kayıt altına alınmasını sağlayan tamamlayıcı bir güven mekanizmasıdır.

Vergi hukuku bakımından da aynı yaklaşım geçerlidir. HPKS'ye kayıt yaptırılmış olması tek başına bir vergi avantajı sağlamadığı gibi, Kurumlar Vergisi Kanunu veya Gelir Vergisi Kanunu kapsamında yeni bir istisna da yaratmamaktadır. Bununla birlikte elektronik kayıt sistemi; pay sahipliği, devir tarihi ve hak sahipliğinin tespitinde güçlü bir ispat aracı oluşturarak vergi incelemelerinde hukuki güvenliği artırabilecek niteliktedir.

Dolayısıyla HPKS'nin en önemli katkısı, vergisel sonuç doğurması değil; şirketler hukuku ile vergi hukukunun ortak ihtiyaç duyduğu şeffaf, izlenebilir ve doğrulanabilir bir kayıt altyapısı oluşturmasıdır. Dijitalleşen kamu yönetimi anlayışı içinde bu kayıt sistemi, hem şirketlerin kurumsal yönetimine hem de idarenin denetim kapasitesine önemli katkılar sunmaktadır.

3. HPKS Kayıtlarının Vergi Hukuku Açısından Değerlendirilmesi

Hamiline Pay Kayıt Sistemi'nin yürürlüğe girmesiyle birlikte uygulamada en fazla tartışılan hususlardan biri, MKK nezdinde yapılan kayıtların vergi hukuku bakımından herhangi bir hak veya avantaj sağlayıp sağlamadığıdır. Özellikle halka kapalı anonim şirketlerde pay devirleri sırasında, HPKS kaydının Kurumlar Vergisi Kanunu'ndaki iştirak hissesi satış kazancı istisnasına veya Gelir Vergisi Kanunu'nun mükerrer 80 inci maddesindeki değer artış kazancı hükümlerine etkisi konusunda farklı yorumlar yapılmaktadır.

Kanaatimizce bu sorunun cevabı, ticaret hukuku ile vergi hukukunun fonksiyonlarının birbirinden ayrılmasında yatmaktadır.

HPKS, bir vergi müessesesi değil, şirketler hukukuna ilişkin bir kayıt sistemidir. Dolayısıyla vergiyi doğuran olayın kapsamını değiştirmez, yeni bir istisna oluşturmaz ve mevcut vergisel hakların yerine geçmez. Vergisel sonuçlar, ilgili vergi kanunlarında öngörülen şartların gerçekleşmesine bağlı olarak doğar.

Bu çerçevede 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu bakımından iştirak hissesi satış kazancı istisnasının uygulanabilmesi için Kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi gerekir. İştirak hissesinin niteliği, elde bulundurma süresi ve diğer yasal koşullar sağlanmadan yalnızca HPKS'ye kayıt yapılmış olması, istisnadan yararlanılması için yeterli değildir.(6)

Benzer şekilde 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun mükerrer 80 inci maddesi uyarınca gerçek kişilerin anonim şirket paylarını elden çıkarmalarından doğan vergisel sonuç da; payın hukuki niteliği, hisse senedine bağlanıp bağlanmadığı, iktisap tarihi ve kanunda öngörülen süreler dikkate alınarak belirlenmektedir. HPKS kaydı bu hukuki unsurları değiştirmemekte, yalnızca bunların tespitini kolaylaştırmaktadır.

Bununla birlikte HPKS'nin vergi hukuku bakımından tamamen önemsiz olduğu da söylenemez. Aksine, sistemin en önemli katkısı ispat fonksiyonudur.

Vergi Usul Kanunu'nun temel ilkelerinden biri, vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetinin esas alınmasıdır. Bu nedenle bir pay devrinin hangi tarihte gerçekleştiği, pay sahibinin kim olduğu veya ortaklık ilişkisinin ne zaman başladığı gibi hususlar vergi incelemelerinde önem taşımaktadır. HPKS'de tutulan kayıtlar bu noktada, tek başına vergisel hak yaratmasa da, diğer ticari belgelerle birlikte değerlendirildiğinde güçlü bir yardımcı delil niteliği taşımaktadır.

Örneğin halka kapalı bir anonim şirkette iştirak hissesi satış kazancı istisnasından yararlanılıp yararlanılamayacağı incelenirken; pay defteri, yönetim kurulu kararları, ticaret sicili kayıtları, muhasebe kayıtları ve HPKS kayıtlarının birlikte değerlendirilmesi, vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetinin tespitini kolaylaştıracaktır. Böylece hem mükellef hem de vergi idaresi açısından hukuki güvenlik güçlenecek, ispat yüküne ilişkin uyuşmazlıklar azalacaktır.

Diğer taraftan HPKS, kayıt dışılığın azaltılması bakımından da dolaylı bir işleve sahiptir. Pay sahipliğinin elektronik ortamda izlenebilmesi; gerçek faydalanıcının tespiti, şirket ortaklık yapısının şeffaflaşması ve denetim süreçlerinin etkinleşmesine katkı sağlamaktadır. Bu durum yalnızca vergi idaresi açısından değil, şirket yönetimi, yatırımcı güveni ve kurumsal yönetim ilkeleri bakımından da önemli kazanımlar ortaya çıkarmaktadır.

Sonuç olarak HPKS'nin vergi hukukundaki işlevi, vergisel avantaj sağlayan yeni bir müessese oluşturmak değil; mevcut vergisel hakların ispatını kolaylaştıran, elektronik kayıt güvenliğini artıran ve hukuki öngörülebilirliği güçlendiren bir altyapı sunmaktır. Bu yönüyle sistem, ticaret hukuku ile vergi hukukunun kesişim noktasında yer alan önemli bir kurumsal düzenleme niteliği taşımaktadır.

3.1. Kurumlar Vergisi Kanunu m. 5'teki Güncel Yaklaşım ve HPKS Kayıtlarının Etkisi

Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 5 inci maddesinde düzenlenen istisnalar, kurumların belirli ekonomik işlemlerinden doğan kazançların vergilendirilmesinde önemli bir yere sahiptir. Özellikle iştirak hisselerinin satışından doğan kazançlara ilişkin istisna uygulaması, uzun yıllardır kurumlar vergisi uygulamasının en fazla tartışılan alanlarından biri olmuştur.

Son yıllarda yapılan mevzuat değişiklikleriyle birlikte, iştirak hissesi satış kazancı istisnasının kapsamı ve uygulanma şartları yeniden değerlendirilmiş; istisna uygulamasında kanuni şartlara bağlılık daha belirgin hâle gelmiştir. Bu süreçte temel yaklaşım değişmemiştir: Vergisel avantaj, elektronik bir kayıt işleminden değil; kanunda açıkça belirtilen maddi şartların gerçekleşmesinden doğmaktadır.

Bu noktada Hamiline Pay Kayıt Sistemi'nin (HPKS) rolü doğru konumlandırılmalıdır.

HPKS kaydı;

• iştirak hissesinin varlığını,
• pay sahipliğinin sürekliliğini,
• devir işlemlerinin zamanlamasını,
• hak sahipliği değişikliklerini

izlenebilir hâle getiren önemli bir elektronik kayıt mekanizmasıdır.

Ancak HPKS kaydı, Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 5 inci maddesinde düzenlenen istisna şartlarının yerine geçtiği anlamına gelmez. Başka bir ifadeyle, bir payın MKK sisteminde kayıtlı olması tek başına iştirak hissesi satış kazancı istisnasından yararlanma hakkı doğurmaz.

İstisnanın uygulanabilmesi için;

• satışa konu kıymetin kanunda belirtilen nitelikte olması,
• kanuni süre şartlarının sağlanması,
• diğer yasal koşulların yerine getirilmesi

gerekmektedir.

Bununla birlikte, uygulamada özellikle halka kapalı anonim şirketlerde payların ne zaman edinildiği, hangi tarihler arasında elde tutulduğu ve gerçek pay sahibinin kim olduğu hususlarında ispat sorunları yaşanabilmektedir. HPKS bu noktada önemli bir katkı sağlamaktadır.

Vergi incelemelerinde, vergi idaresi yalnızca tek bir belgeye değil, olayın bütününe bakmaktadır. Bu nedenle HPKS kayıtları; pay defteri, ticaret sicili kayıtları, muhasebe belgeleri ve şirket kararlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, KVK m. 5 kapsamında yapılacak değerlendirmelerde hukuki güvenliği artıran bir unsur hâline gelmektedir.

Sonuç olarak, KVK m. 5'teki değişikliklerin temel yönelimi, istisna uygulamalarında objektif şartların daha açık şekilde uygulanmasıdır. HPKS ise bu şartları değiştiren değil, şartların gerçekleştiğinin ispatını kolaylaştıran modern bir kayıt sistemidir.

Bu nedenle vergi uygulamasında doğru yaklaşım; "MKK kaydı vardır, istisna uygulanır" şeklinde değil, "Kanuni şartlar gerçekleşmiştir ve elektronik kayıt sistemi bunu desteklemektedir" şeklinde olmalıdır.

3.2. Gelir Vergisi Kanunu Mükerrer 80 Açısından Değerlendirme

Hamiline yazılı pay senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) kapsamında kayıt altına alınmasının gerçek kişiler bakımından doğurabileceği vergisel sonuçların değerlendirilmesinde temel düzenleme, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 80 inci maddesidir.

Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 80 inci maddesinde, gerçek kişilerin mal ve haklarını elden çıkarmalarından doğan kazançların hangi şartlarda değer artışı kazancı olarak vergilendirileceği düzenlenmiştir. Anonim şirketlere ait pay senetlerinin elden çıkarılmasından doğan kazançların vergilendirilmesinde ise payın niteliği, iktisap tarihi ve kanunda belirtilen süre şartları önem taşımaktadır.

Bu noktada HPKS kaydının hukuki niteliğinin doğru belirlenmesi gerekir. HPKS, gerçek kişinin sahip olduğu payın vergisel niteliğini değiştiren veya yeni bir vergilendirme rejimi oluşturan bir sistem değildir. Başka bir ifadeyle, bir payın MKK nezdinde kayıt altına alınmış olması tek başına değer artışı kazancının doğduğu veya doğmadığı sonucunu ortaya çıkarmaz.

Gelir Vergisi Kanunu bakımından vergilemede esas alınması gereken unsurlar;

• payın iktisap tarihi,
• payın hukuki niteliği,
• elden çıkarma tarihi,
• elden çıkarma işlemi sonucunda elde edilen kazanç,
• kanunda öngörülen istisna ve süre şartlarıdır.

HPKS kayıtları ise bu unsurların belirlenmesinde yardımcı bir elektronik veri niteliği taşır.

Özellikle halka kapalı anonim şirketlerde geçmiş dönemlerde yaşanan önemli sorunlardan biri, hamiline yazılı payların ne zaman edinildiğinin ve kim tarafından devredildiğinin ispat edilmesidir. Fiziki senetlerin dolaşımına dayanan eski sistemde, pay sahipliği değişikliklerinin izlenmesi ve belgelenmesi daha güç olabilmekteydi.

HPKS ile birlikte pay sahipliği bilgilerinin elektronik ortamda takip edilebilir hâle gelmesi, gerçek kişiler açısından da hukuki güvenliği artırmaktadır. Örneğin bir gerçek kişinin anonim şirket payını hangi tarihte edindiği ve ne zaman devrettiği konusunda ortaya çıkabilecek uyuşmazlıklarda, HPKS kayıtları diğer belgelerle birlikte değerlendirilerek olayın gerçek mahiyetinin tespitine katkı sağlayabilecektir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken temel husus şudur: Elektronik kayıt, vergiyi doğuran olayın yerine geçmez. Vergisel sonuç, Gelir Vergisi Kanunu’nda belirtilen şartların gerçekleşmesiyle ortaya çıkar. HPKS kaydı ise bu şartların varlığının ispatında kullanılan destekleyici bir kayıt niteliğindedir.

Bu nedenle uygulamada;

"Pay MKK sistemine kayıtlıdır, dolayısıyla vergi doğmaz."

veya

"Pay HPKS’ye kayıtlı değildir, dolayısıyla vergilendirilir."

şeklindeki yaklaşımlar hukuken doğru değildir.

Doğru yaklaşım; payın hukuki niteliğinin, edinim tarihinin, elden çıkarma koşullarının ve elde edilen kazancın birlikte değerlendirilmesidir.

Sonuç olarak HPKS, Gelir Vergisi Kanunu mükerrer 80 inci madde kapsamında doğrudan bir istisna veya muafiyet sağlayan sistem değildir. Ancak pay sahipliği ve devir işlemlerinin elektronik ortamda izlenmesini sağlayarak, gerçek kişilerin vergisel durumlarının doğru tespit edilmesine ve uyuşmazlıkların azaltılmasına katkı sağlayan önemli bir kayıt mekanizmasıdır.

3.3. Vergi Usul Kanunu Açısından İspat Değeri

Vergi hukukunda vergilendirmenin temel dayanağı, vergiyi doğuran olayın gerçek niteliğinin ortaya konulmasıdır. Bu nedenle vergi incelemelerinde yalnızca şekli belgeler değil, ekonomik ve hukuki ilişkinin gerçek mahiyeti birlikte değerlendirilmektedir.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 3 üncü maddesinin (B) bendinde yer alan düzenlemeye göre, vergilendirmede vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyeti esastır. Bu ilke, vergi hukukunda şekil ile gerçeklik arasındaki ilişkinin belirlenmesinde temel ölçüt olarak kabul edilmektedir.

Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) açısından değerlendirildiğinde, sistemin vergi hukukundaki en önemli fonksiyonu ispat kolaylığı sağlamasıdır. HPKS kaydı, doğrudan bir vergi yükümlülüğü veya vergi avantajı meydana getirmez; ancak pay sahipliği, pay devri ve hak sahipliği bilgilerinin elektronik ortamda izlenmesine imkân sağlayarak vergisel değerlendirmelerde önemli bir veri kaynağı oluşturur.

Özellikle halka kapalı anonim şirketlerde hamiline yazılı pay senetleri bakımından geçmişte yaşanan temel sorunlardan biri, payın gerçek sahibinin ve devir tarihinin belirlenmesiydi. Fiziki senedin el değiştirmesine dayalı sistemde, pay sahipliğinin sürekliliği ve devir zincirinin ispatı bazı durumlarda güçleşebilmekteydi.

HPKS ile birlikte;

• pay sahibinin kimliği,
• pay senedinin oluşturulması,
• pay devrine ilişkin kayıtlar,
• hak sahipliği değişiklikleri

elektronik ortamda takip edilebilir hâle gelmiştir.

Bu durum özellikle vergi incelemelerinde önem taşımaktadır. Örneğin bir anonim şirket payının satışından doğan kazancın vergilendirilmesinde veya Kurumlar Vergisi Kanunu kapsamında iştirak hissesi satış kazancı istisnasının değerlendirilmesinde, payın ne zaman edinildiği, ne kadar süre elde tutulduğu ve hangi tarihte devredildiği önem arz etmektedir.

HPKS kayıtları bu tür incelemelerde tek başına belirleyici bir belge olarak kabul edilmese de; pay defteri, ticaret sicili kayıtları, muhasebe kayıtları ve diğer belgelerle birlikte değerlendirildiğinde olayın gerçek mahiyetinin ortaya çıkarılmasına yardımcı olur.

Burada özellikle vurgulanması gereken husus, elektronik kayıt sistemlerinin vergi hukukundaki rolünün delilin yerine geçmek değil, delillendirme sürecini güçlendirmek olduğudur.

Vergi Usul Kanunu'nun ispat sistemi içerisinde ekonomik gerçekliğin araştırılması esastır. Bu nedenle HPKS kayıtları, vergi idaresi açısından risk analizlerinde ve inceleme süreçlerinde kullanılabilecek güvenilir bir bilgi kaynağı niteliği taşırken; mükellef açısından da hukuki durumunu kanıtlamasını kolaylaştıran bir güvence oluşturmaktadır.

Dijitalleşen vergi yönetimi anlayışı bakımından değerlendirildiğinde, HPKS benzeri elektronik kayıt sistemleri gelecekte vergi incelemelerinde daha fazla önem kazanacaktır. Ancak bu süreçte elektronik kayıtların, vergi hukukunun temel ilkeleri olan gerçek mahiyet ilkesi ve hukuki güvenlik ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

Sonuç olarak HPKS'nin Vergi Usul Kanunu bakımından önemi, yeni bir vergileme yöntemi oluşturmasından değil; mevcut vergisel işlemlerin doğru, şeffaf ve ispat edilebilir şekilde değerlendirilmesine katkı sağlamasından kaynaklanmaktadır.

4. Uygulamaya Yönelik Değerlendirmeler, Sonuç ve Öneriler

Hamiline yazılı pay senetlerinin Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) kapsamında Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde kayıt altına alınması, ilk bakışta şirketler hukukuna ilişkin teknik bir düzenleme gibi görünmektedir. Oysa düzenlemenin etkileri yalnızca ortaklık yapısının izlenmesiyle sınırlı değildir. Günümüzde dijitalleşen kamu yönetimi anlayışı içerisinde şirketler hukuku, sermaye piyasası hukuku ve vergi hukuku giderek daha fazla birbirini tamamlayan alanlar hâline gelmiştir.

Vergi idaresinin risk analizine dayalı denetim yöntemlerini geliştirdiği, elektronik kayıt sistemlerinin yaygınlaştığı ve kurumlar arası veri paylaşımının arttığı günümüzde, pay sahipliğinin güvenilir şekilde kayıt altına alınması hem mükellef hem de idare açısından önemli bir güvence oluşturmaktadır. Bu yönüyle HPKS, vergisel hakların kaynağı olmamakla birlikte, bu hakların ispatını kolaylaştıran önemli bir dijital altyapıdır.

Özellikle halka kapalı anonim şirketlerde ortaklık yapısının sık değiştiği, aile şirketlerinde kuşaklar arası pay devirlerinin yoğunlaştığı veya şirket birleşme ve bölünmelerinin yaşandığı durumlarda, pay sahipliğinin güvenilir şekilde izlenebilmesi ileride doğabilecek hukuki ve vergisel uyuşmazlıkların azaltılmasına katkı sağlayacaktır.

Bununla birlikte uygulamada zaman zaman HPKS kaydının tek başına Kurumlar Vergisi Kanunu kapsamında iştirak hissesi satış kazancı istisnası sağlayacağı veya Gelir Vergisi Kanunu bakımından vergileme rejimini değiştireceği yönünde hatalı değerlendirmeler yapılabilmektedir. Oysa mevcut mevzuatta böyle bir düzenleme bulunmamaktadır. Vergisel sonuçlar her zaman ilgili vergi kanunlarında öngörülen maddi şartlara göre belirlenmekte; HPKS kayıtları ise bu şartların ispatında destekleyici nitelik taşımaktadır.

Kanaatimizce, önümüzdeki dönemde elektronik kayıt sistemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte HPKS kayıtlarının vergi incelemelerinde yardımcı delil olarak kullanımının artması beklenmelidir. Bununla birlikte, vergi güvenliğinin sağlanabilmesi için elektronik kayıtların tek başına yeterli görülmemesi; ticaret sicili kayıtları, pay defteri, muhasebe kayıtları ve şirket kararları ile birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. Vergi hukukunun temel ilkesi olan "vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyeti esastır" anlayışı, dijital kayıt sistemleri bakımından da geçerliliğini korumaktadır.

HPKS uygulaması, yalnızca idarenin denetim kapasitesini artıran bir araç olarak değil; dürüst mükellefi koruyan, şirket ortaklık yapısında güveni artıran ve kurumsal yönetim ilkelerini güçlendiren bir sistem olarak da değerlendirilmelidir. Kayıtlı ve şeffaf ortaklık yapısı, yatırımcı güvenini artırdığı gibi şirket değerinin korunmasına da katkı sağlar.

Sonuç

7262 sayılı Kanun ile başlayan yeni dönem, halka kapalı anonim şirketlerde hamiline yazılı pay senetlerine ilişkin geleneksel anlayışı önemli ölçüde değiştirmiştir. Merkezi Kayıt Kuruluşu bünyesinde oluşturulan HPKS sayesinde, hamiline yazılı pay sahipliği ilk kez elektronik ortamda izlenebilir hâle gelmiş; şirketler hukukunda şeffaflık ve hesap verebilirlik güçlendirilmiştir.

Vergi hukuku açısından ise temel sonuç açıktır: HPKS kaydı tek başına bir vergi istisnası veya vergisel avantaj sağlamaz. Kurumlar Vergisi Kanunu ve Gelir Vergisi Kanunu kapsamında uygulanacak istisna ve vergileme hükümleri, yalnızca ilgili kanunlarda öngörülen şartların gerçekleşmesine bağlıdır. Buna karşılık HPKS kayıtları, pay sahipliği, iktisap tarihi ve devir işlemlerinin ispatında önemli bir elektronik kayıt niteliği taşıyarak vergi incelemelerinde hukuki güvenliği desteklemektedir.

Sonuç olarak HPKS, vergi hukukunda yeni bir istisna mekanizması değil; şirketler hukuku ile vergi hukuku arasında güven köprüsü kuran çağdaş bir kayıt sistemi olarak değerlendirilmelidir. Dijitalleşen ekonomi ve artan kurumsal şeffaflık ihtiyacı dikkate alındığında, bu sistemin önümüzdeki yıllarda hem şirket uygulamalarında hem de vergi denetiminde daha etkin bir rol üstleneceği değerlendirilmektedir.

Dipnotlar

1. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 486 ve m. 489 (7262 sayılı Kanun ile değişik); ayrıca bkz. Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna Bildirilmesi ve Kayıt Altına Alınması Hakkında Tebliğ.

2. 7262 sayılı Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun ile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 486 ve 489 uncu maddelerinde yapılan değişiklikler.

3. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 486 ve m. 489.

4. Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna Bildirilmesi ve Kayıt Altına Alınması Hakkında Tebliğ.

5. Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK), Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) resmî uygulama esasları.

6. 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu, m. 5.

7. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu, mükerrer m. 80.

8. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu, mükerrer 80 inci madde.

9. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu, mükerrer 80 inci madde kapsamında değer artışı kazancı hükümleri.

10. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, m. 3/B (Vergilendirmede vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetinin esas alınması).

11. Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna Bildirilmesi ve Kayıt Altına Alınması Hakkında Tebliğ.

Kaynakça

1. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu.
2. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu.
3. 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu.
4. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu.
5. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu.
6. 7262 sayılı Kanun.
7. Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna Bildirilmesi ve Kayıt Altına Alınması Hakkında Tebliğ.
8. Resmî Gazete.
9. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi.
10. Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK) – Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) resmî düzenlemeleri ve uygulama esasları.

11.  213 sayılı Vergi Usul Kanunu, m. 3/B: "Vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olaya ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti esastır."

12.  213 sayılı Vergi Usul Kanunu, ispat hükümleri ve belge düzenine ilişkin hükümler.

13.  6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, pay defteri ve pay sahipliğine ilişkin hükümler.

14.  Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna Bildirilmesi ve Kayıt Altına Alınması Hakkında Tebliğ.

15.  Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK), Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) uygulama esasları.