3568 SAYILI KANUN, BİR “MESLEK” İKİ “UNVAN” VE HAKSIZ REKABET; (SMMM ile YMM Uyumsuzluğu)

 

Ertuğrul KILIÇ *

Volkan ALTUN **

                                

Giriş                          

Genç bir meslek örgütlenmesi ve örgütü olarak, çağımızda sürekli değişen ve gelişen çevre koşulları ile mesleğin gelişim seyri yeni arayışları da karşımıza çıkarmaktadır. Teknolojideki hızı gelişme bilindik yöntemlerle iş yapma alışkanlıklarını değiştirdiği gibi sürekli bir şekilde meslek mensubunun teknolojideki gelişmeye, ekonomik ve sosyal gelişme düzeyindeki ihtiyaçların giderilmesine yönelik yüksek düzeyde bilgiye ihtiyaç duymaktadır. TTK’ daki değişmeler mesleğimizde yeni bir dönem açmaktadır. Kanunla getirilen birçok yenilik hem kavramsal (kurumsal yönetişim) olarak hem de uygulama olarak meslek mensubunun ilk defa karşılaşacağı yeniliklerden oluşmaktadır.

3568 sayılı yasa ile bir “yasa” ve “iki” meslek mensubu oluşturulmuştur. Her ne kadar ilgili yasada meslek mensuplarının yapacakları işler tadat halinde sayılmış olsa da bazen kamu idaresinin ihtiyaçlarından, bazen de kolaycılıktan yasadaki hükümler karartılmakta ve YMM meslek mensupları açısından, yasada olmayan haklar aşındırılarak genişletilebilmektedir. Bu yetki genişlemesi sadece artık vergi kanunları üzerinden değil, diğer kurumlarda bu düzenlemelerden etkilenerek bazen” iyi niyetle”, bazen de “sorumluluktan kurtulmak” veya “meslek kanunu hiç bilmeden” kararlar almaktadır, bu durum meslek mensupları açısından sorun oluşturmaktadır. Bir yasada belirtilen “iki meslek” bir diğerinin haklarını kısıtlayıcı bir unsur olarak daha sık mesleki çatışmaya ve bunun soncunda uyumsuzluğa neden olmaktadır. Bu durum son zamanlarda meslek kamuoyunu yakından ilgilendiren TTK[1] ve KGK[2] düzenlemelerinde ortaya çıkmıştır. Bu makalede Maliye Bakanlığının elektronik ortamda beyanname gönderilmesi konusunda yapmış olduğu düzenleme Anayasal bir bütünlük içerisinde ele alınmaya çalışılmış, İdare hukuku ile ilgili kısmı irdelenmiştir. SMMM ve YMM ‘ler ve diğerlerinin, beyannamelerin vergi idaresine gönderilmesindeki nedensellik ve amaçsallıkla, meslek yasası açısından durumuna taraflar açısından dikkat çekmeyi amaçlamıştır.

1. 3568 Sayılı Meslek Yasasında, Melek Mensuplarınca Yapılan Konular                             

            3568 sayılı Kanun 1989 yılında kanunlaşarak yürürlülüğe girmiştir.3568 sayılı kanunun(Bundan böyle meslek yasası denilecektir.) bir yasa altında birden fazla meslek gurubunu ihtiva etmiş ve başlangıç aşamasında mesleği üç ayrı kategoride tanımlamıştır. Daha sonar 5876 sayılı kanunla bu mesleki bölünmüş üç’ten iki’ye düşürülmüştür. Böyle olmakla birlikte bu meslek yasasında belirtilen iki ayrı meslek (Serbest Muhasebesi Mali Müşavir-(SMMM)ve Yeminli Mali Müşavir(YMM)) ayrı ayrı görevler, sorumluluklar ve yükümlülükler taşımaktadır. Konumuz açısından, bu iki ayrı meslek mensubunun yapacakları işlerin konuları açısından ele almak ve bu konular içerisinde Vergi İdaresinden kaynaklanan uygulamalar ve düzenlemelerden ortaya çıkan haksız rekabeti ele almak ve bu konuya yasalardan elde edilen hakların idare tarafından haksız yere sınırlandırılmasına dikkat çekmektir.

Bilindiği Üzere 3568 Sayılı Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunun 2. Maddesi Muhasebecilik ve Mali Müşavirlik Mesleği ile Yeminli Mali Müşavirlik mesleğinin konularını birbirinden ayrı olarak belirlemiş ve bunları maddeler halinde yazmıştır. Meslek yasasının 2 ‘ci maddesine göre, meslek mensuplarının yapacakları işler;

A) Muhasebecilik ve malî müşavirlik mesleğinin konusu

Gerçek ve tüzelkişilere ait teşebbüs ve işletmelerin;

a) Genel kabul görmüş muhasebe prensipleri ve ilgili mevzuat hükümleri gereğince, defterlerini tutmak, bilanço kâr-zarar tablosu ve beyannameleri ile diğer belgelerini düzenlemek ve benzeri işleri yapmak.

b) Muhasebe sistemlerini kurmak, geliştirmek, işletmecilik, muhasebe, finans, malî mevzuat ve bunların uygulamaları ile ilgili işlerini düzenlemek veya bu konularda müşavirlik yapmak.

c) Yukarıdaki bentte yazılı konularda, belgelerine dayanılarak, inceleme, tahlil, denetim yapmak, malî tablo ve beyannamelerle ilgili konularda yazılı görüş vermek, rapor ve benzerlerini düzenlemek, tahkim, bilirkişilik ve benzeri işleri yapmak.

Yukarıda sayılan işleri; bir işyerine bağlı olmaksızın yapanlara serbest muhasebeci malî müşavir denir.

B) Yeminli malî müşavirlik mesleğinin konusu

(A) fıkrasının (b) ve (c) bentlerinde yazılı işleri yapmanın yanında Kanunun 12 nci maddesine göre çıkartılacak yönetmelik çerçevesinde tasdik işlerini yapmaktır.

Yeminli malî müşavirler muhasebe ile ilgili defter tutamazlar, muhasebe bürosu açamazalar ve muhasebe bürolarına ortak olamazlar.

           

Yukarıda madde metninde de anlaşılacağı üzere Yeminli Mali Müşavirlik mesleğinin konusu (A) fıkrasının (a) bendinde sayılan işlerle ilgili olmadığını Yeminli Mali Müşavirlik Mesleği icra eden kişilerin defter tutma ve beyanname düzenleme yetkileri de bulunmamakla birlikte beyannameler konusunda sadece yazılı görüş vermek (B) fıkrasın gereğince yürütülmektedir.

            İşletmelerin bir faaliyet dönemi boyunca ortaya çıkartmış oldukları sonuçları kayıt altına alma ve bunları fonksiyonlarına ve çeşitlerine göre sınıflandırarak anlamlı sonuçlar çıkarma ve bunun sonuçlarını bir beyannamede toparlamak yasa metninden de anlaşılacağı üzere SMMM ‘lerin yapacakları işler arasında sayılmıştır. YMM’ler için ise bu süreç yapacakları işler arasında sayılmamıştır. Bu sonuçlardan (beyanlardan/beyannamelerden) yararlananların başında kanunlara göre vergi toplama yetkisine sahip olan Gelir İdaresi gelmektedir.

Maliye Bakanlığı 29.06.1997 tarih ve 23034 sayılı resmi gazetede 4 Seri No’lu “Vergi Beyannamelerinin Serbest Muhasebeci ve Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerce İmzalanması Hakkında Genel Tebliğ’i ” yayınlamış ve meslek mensuplarının beyanname imzalama yetkilerini olduğunu yönünde düzenleme yapmıştır. Öte yandan İstanbul Yeminli Mali Müşavirler Odası mezkûr tebliği beyanname imzalatma keyfiyetini zorunlu hale getirdiği ve serbest muhasebeci mali müşavirlerin yetkilerinin, yeminli mali müşavirlerin yetki alanına taşırıldığı ileri sürülerek, dava konusu yapmış olup, dava sonucunda ise Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu da aşağıda belirtilen gerekçe ile YMM alanına taşıldığı iddiasını reddetmiştir.

‘’…Vergi Usul Kanununun mükerrer 227 nci maddesinin verdiği yetkiye göre beyannamelerin meslek mensuplarınca imzalanması mecburiyetinin getirilmesinde kanuna aykırı bir yön bulunmamaktadır. Zira maddede beyannamelerin serbest muhasebeci ve serbest muhasebeci mali müşavirler tarafından imzalanması öngörülmüştür. Tebliğin IV işaretli bölümünde, mükelleflerin beyannamelerinin, defterlerini tutan, bilanço ve kar-zarar tablosunu düzenleyen meslek mensuplarının imzalaması halinde uyulacak usul ve esaslarla, yalnız beyanname imzalanması halinde uyulacak esaslar belirlenmiştir. Meslek mensuplarının ücret tarifelerinin de bu esasa göre düzenlendiği anlaşılmaktadır.(VI)numaralı bölümde defter tutma ücretinin
beyanname imzalama ücretini de kapsadığı belirtildiğinden, ancak defter tutanların beyanname imzalayacakları sonucuna ulaşmak mümkün görülmemiştir. Meslek mensuplarının sorumluluklarının çalıştıkları alanlara göre sahip olması gereken veya sahip oldukları kabul edilen bilgi ve tecrübeye göre değerlendirilip, düzenlenmesinde mükerrer 227 nci maddede belirtilen sorumlulukları aşan bir yön bulunmamaktadır. Temyiz dilekçesinde ileri sürülen iddialar, dava konusu Genel Tebliğin iptali istemiyle açılan davanın reddi yolundaki kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmediğinden istemin reddine, karar verildi…’’)[3]

 

            Yukarıda belirtilen tebliğ ve yargı kararına göre de, Yeminli Mali Müşavirlerin beyanname imzalama yetkilerinin, SMMM’ ler tarafından, YMM’lerin yetki alanına taşırıldığı iddiası, yüce mahkemece de uygun bulunmamıştır. Böylece SMMM ’ler sadece beyanname düzenleme değil aynı zamanda yasa ile beyannameme imzalama işlemini de yapabilecekleri belirlenmiştir. Maliye Bakanlığı, gelişen teknoloji ile birlikte beyannamelerin internet ortamında Maliye Bakanlığı’na gönderilmesi zorunluluğunu 376 No’lu VUK Tebliği düzenlemiş ve Vergi Usul Kanunun mükerrer 257 maddesinin değiştirmesi[4] sonucu elektronik ortamda beyanname ve diğer bildirimlerin gönderilmesi için gerçek ve tüzel kişilere şifre verme yetkisi almıştır.

 

2. Elektronik Ortamda Beyanname Gönderme Şifresi Kimlere Verilir

Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan 30.09.2004 tarih 25599 sayılı resmi gazetede yayımlanan, 340 Sıra No’lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğinin, Vergi Usul Kanunu mükerrer 257. Maddesince almış olduğu yetki ile Mükelleflerin vergi beyannameleri ile diğer bildirimlerini,  kolay ve hızlı bir şekilde idareye teslim edilmesi için bu bilgileri elektronik ortamda ve internet aracılığı ile Maliye Bakanlığına gönderme zorunluluğu getirmiş bu bilgilerin gönderilmesinde de gerçek ve tüzel kişilere yetki verilmişti. Bu kişilerin aktif büyüklükleri ve net satış hâsılatlarının meslek mensuplarının beyanname imzalatma zorunluluğu olan tutarın altında olan mükellefler ile Serbest Muhasebeci Mali Müşavir ve Yeminli Mali Müşavir olduğunun, uygun görüldüğü belirtilmiştir. Bu kapsam da söz konusu tebliğ ile elektronik ortamda beyanname ile diğer bildirimlerin gönderilmesi için usul ve esasları 340 nolu tebliğde[5] belirtilmiş olmakla birlikte, 15 No’lu Vergi Usul Kanunu Sirkülerinde[6] ise bu beyannameleri kendileri gönderebilecek kişilerin kapsamı genişletilmiştir. Bu sirkülerde beyanname ve diğer bilgi gönderecekler şöyle belirlenmiştir;

“a) Katma Bütçeli İdareler, İl Özel İdareleri, Belediyeler ve bunlara bağlı iktisadi işletmeler, Kamu İktisadi Teşebbüsleri, Devlet ve Kamu İktisadi Teşebbüsleri İştirakleri, Döner Sermayeli İşletmeler, Özerk Kuruluşlar ile Diğer Kamu Kurumları,

b) Noterler,

c) Muhasebeye ilişkin işlemleri, işletmede bağımlı olarak çalışan ve 3568 sayılı Kanuna göre ruhsat almış bulunan meslek mensupları tarafından yerine getirilen mükellefler,

d) Herhangi bir hadde ve sınırlamaya tabi olmaksızın, yeminli mali müşavirlerle tam tasdik sözleşmesi imzalamış olan mükellefler,

Bu mükelleflerin e-beyanname uygulamasından yararlanabilmeleri için, örneği 340 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğinin ekinde (Ek: 1) yer alan "Elektronik Beyanname Gönderme Talep Formu ve Taahhütnamesi" ni doldurarak, bağlı bulundukları vergi dairelerine müracaat etmeleri ve buradan kullanıcı kodu, parola ve şifre almaları yeterlidir.”

 

Beyanname imzalama ile elektronik ortam da şifre ile Maliye Bakanlığına gönderme arasında hiçbir fark olmayıp gelişen teknolojinin söz konusu işlerin daha hızlı ve etkin olarak yapılması sağlanmıştır. İşlemlerin daha hızlı ve etkin olarak yapılmasından anlaşılması gereken nedir peki. Vergi Usul Kanunda belirtilen vergi matrahının doğru beyan edilmesini sağlamak ise, esas olarak vergi matrahını oluşturan süreçlerdeki işlemlerin, kayıtların ve sonuçların doğru olarak bir beyanda toparlanması amaçlanmaktadır. Tam da sorun bu noktada ortaya çıkmakta ve yasaların vermiş olduğu yetkiler karşımıza çıkmaktadır. YMM’lerin bu süreçleri kayıt altına alma ve sonuçlarını bir beyannamede toparlama yetkileri yasa metninde sayılmıyor.(3568/2)

 

Yukarıda söz konusu sirkülerin ilgili bölümünde e-beyanname şifresi almaya yetkili olan kişiler belirmiştir. Beyanname imzalama konusunda olduğu gibi e-beyanname şifresi de sadece Meslek Yasamıza göre yetki almış Serbest Muhasebeci Mali Müşavir unvanını sahip olan meslek mensuplarınca gönderilmesi gerekmektedir.[7]

 

 

3. Devletin Haksız Rekabet Hukuku Açısından Meslek Unvanlarına Yaklaşımı                                                        

            Maliye Bakanlığının yayınlamış olduğu mezkûr sirküler meslek mensupları arasında da haksız rekabete yol açmakla birlikte dolaylı olarak defter tutma açısından da meslek mensuplarımızın çalışma alanlarında kısıtlama yaratmaktadır

Sirkülere göre Yeminli Mali Müşavir ile Tam Tasdik sözleşmesi imzalamış olan bir Kurumlar Vergisi Mükellefinin kendi bünyesinde yetkisiz kişiler tarafından defterleri tutulup vergi dairesinden alınan e-beyanname şifresi ile Maliye Bakanlığı’na beyanname ve diğer bildirimlerin gönderilmesi sağlanmış olup Bağımlı veya Bağımsız çalışan meslek mensuplarımızın çalışma alanında bir kısıtlama olmaktadır. Yeminli Mali Müşavir’ e verilen yetki ile de yine tam tasdik sözleşmesi imzalayan vergi mükellefi için Yeminli Mali Müşavir kendi ofisinden yetkisi olmadığı halde defter tutabilecektir.

             5520 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunun 2’ci maddesinin (3) nolu bendi gereği ise İktisadi Kamu Kurumları vergi mükellefi sayılmış olup bu mükelleflerin de e-beyanname şifresi alma hakları bulunmaktadır. Oysaki belirttiğimiz üzere Defter Tutma yetkisi ve sonuçlarının bir beyanname ile düzenlenmesi Özel bir Kanunla (3568 /2) düzenlenmiş ve meslek mensuplarının yapacakları işler tadat halinde sıralanmış iken, sürecinin herhangi bir yerinde yer almayan ve fonksiyonlarına ve çeşitlerine göre kayıt etmeyen, anlamlı bir sonuca(beyannameye) bağlamayan bir kullanıcının, vergi matrahının doğruluğu konusunda sadece beyannameyi şifre ile Maliye Bakanlığına bildirilmesi beklenen amacı gerçekleştirmeyecektir. YMM’ lerin yapmış oldukları tam tasdik ile yapmakta oldukları işlem birçok açıdan incelenebilir. Makalemizin kapsamına girmediği için üzerinde fazlaca durmayacağız. Ancak bir şey söylemek gerekirse, hele de şu Kamu Gözetimi ve Muhasebe standartları kumrunun kurulduğu ve Uluslar Arası Denetim Standartları dikkate alınarak yapılan bağımsız denetim açısından bakılırsa, YMM ‘ler bir GÜVENCE HİZMETİ mi? sunmaktadırlar. Yoksa Maliye Bakanlığının yapmakta zorlandığı kamu denetimini özelleştirerek “VERGİ DENETİMİ” mi? yapmaktadırlar. Maliye Bakanlığı vergi inceleme yetkisini, özellikle vergi denetimi anlamında yaşanılan darboğazlar dolayısıyla belirli koşullar ve sınırlamalar ile YMM’lere devir etmiştir. YMM’ler tarafından yapılan vergi denetimi “tasdik” görevi ile bir sonuca bağlanmaktadır. Tasdik edilen beyanname ve ekindeki mali tablolar kamu idaresinin yetkili memurlarınca incelenmiş belge olarak kabul edilir, idarenin tekrar vergi incelemesi yetkisi saklıdır.[8] Bu sonuca göre YMM’lerce Kurumlar Vergisi beyannamesinin tasdik edilmesi bir anlamda verginin özelleştirmesidir.[9]

 Bu konular artık ülkemizde tartışılması gereken bir olgunluğa ulaşmış bulunmaktadır. Bu soruların cevapları denetimin ve deneticinin, tek bir merkezden oluşturulması açısından yeniden gözden geçirilmelidirler. Ya da YMM’ler üzerindeki “denetim” kavramının ayrıştırılması, “vergi denetimi” ile sınırlandırılması gerekmektedir. Aksi takdirde iki başlı bir denetim yetkisi veren (KGK, Maliye Bakanlığı)kurum olarak devam edecektir.

 

Diğer taraftan bizce önemli bir konuda DEVLETİN, ortalama 3,2 yılda bir vergi affı çıkarmasıdır. Her ne kadar af kanunlarında gerekçe olarak ekonomik, sosyal durum ve Devletin vergi ihtiyacı olarak gösterilse de UZMANLAŞMIŞ bir meslek olan meslek mensuplarının yapmış oldukları işlemlerin hiçe sayılması, meslekteki doğal seleksiyon ortadan kaldırılmakta, meslek mensuplarının kurumsallaşarak iş yapabilmelerinin önünde bir engel oluşturmaktadır.

            Bu yönüyle Maliye Bakanlığının yetkisinin kullanılması sonucu SMMM Meslek Mensuplarının çalışma alanlarının daraldığı görülmektedir. Bu ise haksız rekabet sorununun halen mesleğimizin en büyük sorunları arasında olduğunun sorunsalı olarak önümüzde durmaktadır.

            TÜRMOB, 27.11.2007 tarih ve 26707 sayılı Resmi Gazete de Haksız Rekabet ve Reklam Yasağı Yönetmeliğini yayımlamış olmasında rağmen meslek mensupları bu haksız rekabetten günümüzde fazlasıyla etkilenmektedir.

 

 

 

 

4. Genel Hukuk Kuralları ve Özel Hukuk Kuralları                                            

            “Hükümlerinin mahiyeti itibariyle herkese veya her olaya uygulanması mümkün olan kanunlara “Genel Kanun” denilmektedir. Buna mukabil belli kişilere veya belli olaylara uygulanan kanunlara ise “Özel Kanun” denmektedir.”[10] Vergi Usul Kanunu kanunun tüm vergi mükelleflerine ve bu kanunundan etkilenen herkese uygulandığından genel kanun hükmündedir 3568 sayılı Meslek yasamız ise sadece meslek mensuplarına uygulandığı için özel kanun görünümündedir. Aynı olayı düzenleyen farklı kanunlar aynı zamanda yürürlükte de olabilir, fakat aynı olay hakkında farklı hükümler içerebilir. Nitekim VUK Kanunun 257 maddesi ile 3568 Sayılı Meslek Kanunumuzun 2’ci maddesi aynı konuları farklı olarak hüküm altına almıştır. Bu durumda ise Önceki kanun genel, yeni kanun özel ise, bu takdirde olaya özel olan yeni kanun hükümleri uygulanmalıdır. Şayet, önceki kanun özel, yeni kanun genel ise bu durumda da kanun koyucunun genel yasayı çıkarırken hangi amacı taşıdığına bakmak gerekir. Yasa koyucu önceki tarihli özel kanunla düzenlenen hususlarda yeni bir bakış açısıyla sonraki tarihli genel kanunla bir değişiklik öngördüğü takdirde, olaya sonraki tarihli genel kanunun uygulanması gerekir.[11]  V.U.K. 257 maddesi 31.07.2004 tarih ve 25539 sayılı Resmi gazetede yayınlanan 5228 Sayılı Kanun ile değiştirilmiş olup 3568 sayılı meslek yasamıza göre daha yeni bir kanundur. Değişen bu madde ile Maliye Bakanlığı’na şifre verme konusunda takdir yetki verilmiştir. Maliye Bakanlığı bu takdir yetkisi ile Meslek yasamız da belirtilen meslek haklarımızı sınırlayıcı şekilde kullanmaması gerekir. Bu verginin amacından ve bilginin güvenirliğinden de uzaklaşma anlamına gelmektedir. Kanunlar beklenen amaçların gerçekleştirilmesi, kasam ve konuyla sınırlandırılması gerekir. Aksi takdirde Anayasal bütünlük bozulmuş ve taraflar arasında sosyal eşitsizlik yaratılmış olur ki bu da Anayasanın eşitlik ilkesine aykırıdır. Anayasanın 10’cu maddesi” Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde ve her türlü kamu hizmetlerinden yararlanılmasında kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar” ifadesi ile bu durumu düzenlemiştir.[12]

  

5. İdarenin Düzenleyici İşlemleri ve Takdir Yetkisinin Hukuki Niteliği                       

            Takdir, idarenin sahip olduğu bir yetkiyi çağrıştırabilir. Türk İdare hukukunda “takdir yetkisi” yoktur. Takdir yetki ayrı bir karar alma gücü değildir. Var olan karar alma gücünün niteliğidir.“İdarelere yasalarla çeşitli konularda verilmiş, karar alma gücü vardır ve bu karar alma gücü idarenin egemenlik hakkından kaynaklı kamu gücünü oluştur. İdareye verilen yetkilerin bir kısmı da aynı zamanda takdir yetkisini de içerir. Takdir yetkisi ayrı bir karar alma gücü değildir, var olan karar alma gücünün niteliğidir”[13] “İşlemin nedenleri veya neden öğesine ilişkin veriler konusunda veya bağlı sonuçlarda seçim yapma olanağı varsa idarenin yetkisi takdiri nitelikte olup, ayrıca yasada açıkça kanunun, idarenin takdirinde olduğu yazılabilir. Bu takdir ender bir durumdur. İdareye yetki veren kurallar genellikle yeterlilik eylemiyle (-ebilir)  yazılır. ‘’yapılabilir’’ , ‘’yetkilidir’’, izin ‘’verilmiştir’’ gibi bir yazım olduğunda idarenin takdir yetkisine sahip olduğu ileri sürülebilirse de ‘’yetkilidir’’ biçiminde ki bir yazım idareye karar alma gücü vermenin genel biçimidir ve idarenin sonuca varmada ki serbestliğini de göstermez.”[14]

Maliye Bakanlığı’nın mükerrer 257 madde de şifre verme yetkisi düzenlenmiştir ve bu yetki aynı zaman da takdir yetkisi niteliğindedir. İdareye verilmiş olan takdir yetkisi nedenlerde ve sonuçta seçim ve değerlendirme yapabilme olanağını taşıdığı durumdur. Maliye Bakanlığına verilen bu takdir yetkisi Maliye Bakanlığı genel bir kanun ile sonradan da yürürlüğe girip özel bir kanundan alınan temel hakka karşı idarenin bakış açısını değiştirebilir mi? Yani idare takdir yetkisini anayasa ilke ve kurallarına aykırı kullanabilir mi?. Kanunca verilemeyen bir durumu, kullanabilir mi?. 3568 sayılı kanunun 2 maddesi meslek mensuplarına verilen bir hak niteliğindedir. Maliye Bakanlığı ise almış olduğu yetkiyi anayasanın temel ilkelerine uygun kullanması germekte olup bu yetki de anayasal temel hakların korunması yükümlülüğü ile de sınırlıdır. Aksi takdirde anayasa ile verilmiş temel bir hak, başka bir anayasal kurum tarafından anayasal temel hakkın ihlali, söz konusu olur ve yerindelik alanında bir karar olarak değerlendirmeyip, denetimsiz bırakılmaz. Takdir Yetkisinin Denetiminde ise İdare Hukuku’nun bilinen ilkeleri ise aşağıdadır.[15]

·         Takdir Yetkisi Mutlak bir serbestlik değildir,

·         Takdir Yetkisi sınırsız değildir,

·         Takdir Yetkisi Kamu Yararı ile sınırlıdır,

·         Takdiri yetki hizmet gerekleri ile sınırlıdır,

·         Takdir yetkisi keyfi kullanılamaz,

·         Takdir yetkisi amacı dışında kullanılarak yetki saptırılmaz,

Maliye Bakanlığı bu yetkisini kullanarak düzenleyici işlemlerden olan tebliği ve sirküleri yayınlamıştır. Hukuk norm hiyerarşisi ise Anayasa, Uluslararası Sözleşmeler, Kanun, Tüzük, Yönetmelik ve adsız düzenleyici işlemler (Tebliğ, Sirküler). Sirküler idarenin veya bir makamın görüşlerini ve emirlerini alt makam veya makamlara memurlara bildiren yazılardır[16]başka bir tanımla İdarenin genel düzenleme yetkisi çerçevesinde çıkardığı yazılar olup özel bir kanun maddesine dayanmayan, İdarenin görüşünü yansıtan ve uygulamada birlik sağlamasına yönelik kendi örgütüne gönderdiği yazılardır. Sirkülerin yönetsel emir niteliği bulunmakta olup Anayasanın 137. Maddesi hükmü gereği Sirküler diğer hukuk normlarına ve Anayasa hükümlerine aykırı olsa dahi vergi daireleri sirkülere uymak zorundadır.[17]  

               Maliye Bakanlığı, e-beyanname şifresinin gerçek ve tüzel kişileri aracı kılarak izin verme yetkisini, mükerrer 257 maddenin 4 maddesi ile almış olup bu yetkiyi de düzenleyici işlemleri ile kullanmış olmakla birlikte İdareler, İdare Hukukunun ve Anayasamızın da bir gereği olarak Temel Hak ve Özgürlükleri kısıtlayıcı şekilde düzenleyici işlem tesis edemezler. Anayasanın 13. maddesinde ise ‘’Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanması’’ başlığını taşımakta ve madde de ise ‘’Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.’’ denmektedir.

            SMMM meslektaşlarımız beyanname gönderme ve defter tutma yetkileri ise zaten anayasada belirtilen bir sınırlama nedeni de olmamakla birlikte tam tersi ülke ekonomisine dolayısıyla kamu düzenine yarar sağlayan bir mesleki faaliyet olduğundan dolayı da Meslek Yasamız (3568 sayılı Kanun ) 1989 yılında kabul edilmiş ve bu haklar meslektaşlarımıza sağlanmıştır.

            Maliye Bakanlığı 3568 sayılı Meslek Yasamız ile Serbest Muhasebeci Mali Müşavir unvanına sahip olan meslek mensuplarına ait olan beyanname gönderme yetkisi mesleğimiz açısından Anayasa’da belirtilen talep edilebilir haklardan olan ‘’Çalışma ve Sözleşme Hürriyeti’’ kapsamında olup Maliye Bakanlığı kendisine verilen yetkiyi Anayasaya aykırı olarak kullanıp SMMM meslektaşlarımız haricinde, birçok gerçek ve tüzel kişiye düzenleyici işlemleri ile bu konuda izin vermiştir. Her ne kadar Maliye Bakanlığına Kanunla verilmiş bir yetki olsa bile Maliye Bakanlığı bu yetkiyi Anayasanın 10’cu maddesinde “eşitlik”,48 ve 49 maddelerinde belirtilen ‘’Çalışma Ve Sözleşme Yapma Hürriyetine ‘’ aykırı olacak şekilde kullanamaz ve düzenleyici bir işlemle de tesis edemez.

            Anayasa Mahkemesinin 2009/11 E, 2011/93 sayılı kararında ise şöyle denmektedir;

 ‘’…Yasakoyucu, çalışma hürriyeti ile ilgili bir konuyu düzenlerken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise “elverişlilik”, “gereklilik” ve “orantılılık” olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. “Elverişlilik”, başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, “gereklilik” başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını ve “orantılılık” ise başvurulan önlem ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir.

  Ölçülülük ilkesi nedeniyle devlet, sınırlamadan beklenen kamu yararı ile bireyin hak ve özgürlükleri arasında adil bir dengeyi sağlamakla yükümlüdür.’’

 

Yukarıda ki karardan anlaşılacağı üzere Yasa koyucu Maliye Bakanlığına mükerrer 257. Madde de vermiş olduğu yetkide gerçek ve tüzel kişiler için bir yetki veremeyeceği gibi Maliye Bakanlığı da bu yetkiden kaynaklı olarak düzenleyici işlem ile Temel Hak ve Özgürlükleri kısıtlayamaz. SMMM Meslektaşlarımız tarafından icra edilen defter tutma ve beyanname gönderme faaliyeti kamu düzenine karşı bir yarar sağladığı için Anayasanın 13. maddesinde belirtilen ölçülülük ilkesine ve alt ilkelerine dayalı olarak bir kısıtlamada yapılamaz.

SONUÇ         

            3568 Sayılı yasanın 2. maddesinden SMMM meslek mensuplarına, defter tutma ve beyanname gönderme yetkisi tanınmış olup, bu yetki yasamızda Yeminli Mali Müşavirlere meslek mensuplarına tanınmamıştır. Bu nedenle beyanname ile ekleri, bildirim ve formların Maliye Bakanlığını elektronik ortamda gönderilmesini sağlayan e - beyanname şifresinin sadece yetki almış olan SMMM meslek mensuplarınca verilmesi gerekmektedir. Maliye Bakanlığı, kendisine kanunla verilmiş olan yetki düzenleyici işlemlerle, Anayasada talep edilebilir halklardan olan ‘’Çalışma ve Sözleşme Hürriyeti’’hakkına aykırı olarak yasayı genişletici bir şekilde kullanmıştır. Bu nedenlerle Bankalar ve Şubeleri, Halka Açık Anonim Ortaklıklar, Kamu İktisadi Teşebbüsleri, Sermaye Piyasası Kurulu Denetimde ve Vergi mükellefi olan Sermaye Piyasası Kurumları, Hazine Müsteşarlığının Denetiminde bulunan Sigorta ve Reasürans Şirketleri, EPDK denetimde olan tüm şirketler de dâhil olmak üzere tüm vergi mükelleflerinin defter tutma ve Maliye Bakanlığına beyanname gönderme işlemleri SMMM meslek mensupları tarafından yapılması gerekmekte olup hukuka aykırı olan 15 No’lu Vergi Usul Kanunu Sirküleri ile 340 No’lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğinde Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler açısından gerekli düzeltmelerin yeniden yapılarak, özel bir yasa olan 3568 sayılı yasamızın ruhuna uygun hale getirilmesi kanaatimizce gereklidir.  

 

  KAYNAKLAR

 

1. Erdal Kullukçu,” Türk Hukuk Sisteminde Normlar Hiyerarşisi Ve Sayıştay Denetimine Etkileri”, Ankara, Sayıştay Dergisi, S,71,s,3-22

2.    Fazıl Tekin, Ali Çelikkaya,”Vergi Denetimi”, Ankara, 1 Bs. Seçkin Yayınları,2005,s93-94

3. Mehlika Sultan AK,” Vergi Hukuku Bakımından Sirküler”,Ankara, Vergi Dünyası Dergisi, S,278, 2004, s, 109-113
4. Onur Karahanoğulları,“İdarenin Hukukla Kavranması: Yasallık ve İdari İşlemler”,Ankara,2.Bs. Turhan Kitapevi, 2012

5.    Zeki Cengiz Aydın,”Vergi Denetiminin Özelleştirilmesi”,Ankara, Yaklaşım Dergisi, Nisan/1995,S,28,s,1

6. Danıştay Vergi Dava Daireleri E:1998/294 K: 1999/141 Emsal Kararı.
7. http://www.istanbulymmo.org.tr/_dosya/MaliPlatform/27.%20vergi%20usul%20kanununun%20413%20uncu%20maddesinde%20yer%20alan%20sirk%C3%BCler%20kavraminin%20hukiki%20mahiyeti.pdf

 

 

 

---

*SMMM

**SMMM

[1] TTK’ da yapılan bir değişiklikle SMMM ’lerin Denetçi olması engellenmeye çalışılmış ve bu durum tekrar 6335 sayılı kanunla bir hafta arayla düzeltilmiştir

[2] 660 Sayılı KHK, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumunun Teşkilat ve Görevleri Hakkında,2.11.2011 tarih 28103 Sayılı Resmi Gazete

[3] Danıştay Vergi Dava Daireleri Genel Kurulu, E:1998/294 K: 1999/141 Emsal Kararı.

[4]( 31.07.2004 tarih ve 25539 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5228 sayılı Kanunun 8 inci maddesiyle değişen şekli.) Bu Kanunun 149 uncu maddesine göre devamlı bilgi vermek zorunda olanlardan istenilen bilgiler ile vergi beyannameleri ve bildirimlerin, şifre, elektronik imza veya diğer güvenlik araçları konulmak suretiyle internet de dahil olmak üzere her türlü elektronik bilgi iletişim araç ve ortamında verilmesi, beyanname ve bildirimlerin yetki verilmiş gerçek veya tüzel kişiler aracı kılınarak gönderilmesi hususlarında izin vermeye veya zorunluluk getirmeye, beyanname, bildirim ve bilgilerin aktarımında uyulacak format ve standartlar ile uygulamaya ilişkin usul ve esasları tespit etmeye, bu zorunluluğu beyanname, bildirim veya bilgi çeşitleri, mükellef grupları ve faaliyet konuları itibarıyla ayrı ayrı uygulatmaya, (21.07.2005 tarih ve 25882 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5398 sayılı Kanunun 23/a maddesiyle eklenen ibare.) kanuni süresinden sonra kendiliğinden veya pişmanlık talepli olarak verilen beyannameler üzerine düzenlenen tahakkuk fişi ve/veya ihbarnameleri mükellefe, vergi sorumlusuna veya bunların elektronik ortamda beyanname gönderme yetkisi verdiği gerçek veya tüzel kişiye elektronik ortamda tebliğ etmeye ve buna ilişkin usul ve esasları belirlemeye,

[5]  340 Nolu V.U.K G.T,30.09.2004 tarih ve 25599 sayılı Resmi Gazete 

[6] Vergi Usul Kanunu Sirküleri /15, “E- Beyanname”, 14.02.2005, VUK-15/2005-2/E-Beyanname-1

[7] Meslek Yasamıza göre Serbest Muhasebecilik mesleği kaldırılmış olup halen bu unvana sahip meslek mensupları da tabi ki e-beyanname şifresi almaya yetkilidir

 

[8] Fazıl Tekin, Ali Çelikkaya,”Vergi Denetimi”, Ankara, 1 Bs. Seçkin Yayınları,2005,s93-94

[9]Zeki Cengiz Aydın,”Vergi Denetiminin Özelleştirilmesi”,Ankara, Yaklaşım Dergisi, Nisan/1995,S,28,s,1

[10] Erdal Kullukçu,” Türk Hukuk Sisteminde Normlar Hiyerarşisi Ve Sayıştay Denetimine Etkileri”,Ankara,Sayıştay Dergisi,S,71,s,3-22((Çevrimiçi,14.01.2013,http://dergi.sayistay.gov.tr/icerik/der71m1.pdf)

[11] Erdal Kullukçu, A.g. m, s,3-22,

[12] Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 7.11.1982 tarih, 2709 sayılı Kanun

[13]Onur Karahanoğulları,”İdarenin Hukukla Kavranması: Yasallık ve İdari İşler”,Ankara, Turhan Kitapevi,2012, 2.BS., s, 498

[14] A.e,s, 506

[15] A.e,s, 525

[16]Çevrim İçi: 14.01.2012, (http://www.istanbulymmo.org.tr/_dosya/MaliPlatform/27.%20vergi%20usul%20kanununun%20413%20uncu%20maddesinde%20yer%20alan%20sirk%C3%BCler%20kavraminin%20hukiki%20mahiyeti.pdf)

[17] Mehlika Sultan AK,” Vergi Hukuku Bakımından Sirküler”,Ankara, Vergi Dünyası Dergisi, S,278, 2004, s, 109-113

CHP’de İki Program, İki Kadro

 

“Ortanın Solu’ndan 39. Kurultay Ekonomik Programına Uzanan Dönüşüm”

Özet

Bu çalışma, Cumhuriyet Halk Partisi’nin iki kritik dönüşüm anını —1960’lı yıllardaki Ortanın Solu hareketi ile güncel 39. Olağan Kurultay Ekonomik Programını— karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Her iki programın ortaya çıktığı toplumsal bağlam, ekonomik hedefleri ve bu programları hayata geçiren kadroların yapısı analiz edilerek CHP’nin tarihsel dönüşüm çizgisi ortaya konmaktadır. Bulgular, CHP’nin değişen sosyoekonomik koşullara uyum sağlayarak farklı dönemlerde farklı örgütlenme ve politika tasarımları geliştirdiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: CHP, Ortanın Solu, 39. Kurultay, ekonomik program, sosyal demokrasi, kadro yapısı.

Giriş

Cumhuriyet Halk Partisi, kuruluşundan bu yana Türkiye’nin siyasal ve toplumsal dönüşümünün başat aktörlerinden biri olmuştur. Ancak parti tarihinin bazı kırılma anları, yalnızca politik önermeler üzerinden değil, kadroların niteliği, liderliğin karakteri ve toplumla kurulan yeni ilişki biçimleri üzerinden de okunmaya değerdir. Bu bağlamda 1960’larda şekillenen ve siyasal literatüre "Ortanın Solu" olarak geçen dönüşüm ile günümüzde 39. Olağan Kurultay’da kabul edilen ekonomik program, CHP’nin iki temel yönelimini temsil eder. Her iki dönem, farklı tarihsel bağlamların ürünü olmakla birlikte, sosyal adalet hedefi üzerinden ortak bir siyasal sorumluluk taşır. Bu makale, söz konusu iki dönemi karşılaştırmalı bir çerçevede ele alarak CHP’nin hangi toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden şekillendiğini incelemeyi amaçlamaktadır.

1. Ortanın Solu Hareketi: 1960’ların Dönüştürücü Arayışı

1960’ların ortasında CHP’nin siyasal çizgisi, İsmet İnönü’nün tutucu-ılımlı merkez sol arayışı ile Bülent Ecevit’in daha radikal, halkçı ve toplumsal adalet eksenli yaklaşımının etkileşimiyle dönüşmüştür. Her ne kadar “Ortadaki parti” görünümünden uzaklaşmak başlangıçta bir “yeniden konumlanma” hamlesi olarak ortaya çıksa da, kısa sürede ideolojik bir çerçeveye bürünen bu hareket, Türkiye’nin sosyal demokratik literatüründe öncü bir rol oynamıştır.

1961’de yayımlanan Temel Hedefler Beyannamesi ve 1964 Kurultayı’nda Ecevit’in raportörlüğünü yaptığı İleri Türkiye Ülkümüz bildirisi, bu dönüşümün düşünsel zemininin atıldığı belgelerdir. 1965 Şubat’ında “Ortanın Solu”nun parti politikası olarak ilan edilmesi ise CHP’yi yalnızca seçim stratejisi bakımından değil, ideolojik konumlanma bakımından da yeniden tanımlamıştır.

Ecevit, Ortanın Solu (1966) kitabında hareketin kuramsal çerçevesini “insan boyutu”, “örgüt boyutu” ve “toplumsal boyut” üzerinden tanımlamış; böylece CHP’nin siyasal hattı, bürokratik-modernleşmeci gelenekten halkçı-sosyal demokrat bir çizgiye evrilmiştir. 1968’de yaptığı değerlendirmede, parti içi tartışmaların artık “kapanmış bir aşama” olduğunu belirtmesi ise, hareketin yalnızca ideolojik değil, aynı zamanda kadrosal olarak da kesin bir kabul gördüğünün göstergesidir.[1]

Programın Karakteri, Sosyal Adalet Odaklı Bir Dönüşüm

Ortanın Solu programı, devletçi kalkınma modelini halkçı ve sosyal adaletçi bir çerçevede yeniden yorumlamıştır. Devletin ekonomik hayattaki rolü, sermaye birikimi yaratmaktan çok gelir dağılımını düzeltmeye yönelik bir araç olarak görülür. Vergi politikasında “az kazanandan az, çok kazanandan çok vergi” ilkesi, 1960’ların toplumsal eşitsizliklerine karşı geliştirilen yapısal bir yaklaşımın parçasıdır.[2]

Program, toprak reformu, sendikal hakların genişletilmesi, sosyal mülkiyet ve planlı kalkınma gibi dönemin ilerici politikalarını merkeze yerleştirir. Böylece CHP, 1961 Anayasası’nın yarattığı özgürlükçü iklimden yararlanarak toplumsal yapıda daha eşitlikçi bir dönüşümün siyasal öncülüğünü üstlenmiştir.

Kadroların Niteliği, Gençleşme, Entelektüelleşme ve Halkla Yeniden Buluşma

Ortanın Solu hareketinin başarısında, Ecevit’in öncülüğünü yaptığı yeni kadroların belirleyici rolü vardır. Partinin bürokratik Cumhuriyetçi geleneğini temsil eden eski kuşak yerini; daha genç, eğitimli, örgütçü, siyaseti halkla kurulan bağ üzerinden tanımlayan bir kuşağa bırakmıştır. Bu kuşak, hem ideolojik disipline sahiptir hem de siyaseti yalnızca bir elit faaliyeti olmaktan çıkarıp köylü ve işçi kesimiyle doğrudan kurulan bir temas biçimine dönüştürmüştür.[3]

Ecevit’in “Karaoğlan” imajıyla simgeleşen halkçı liderliği, CHP’nin kitle tabanını genişleten en önemli kırılma noktalarından birini temsil eder.

2. 39. Olağan Kurultay Ekonomik Programı, Güncel Krizlere Yanıt Arayışı

Günümüzde CHP’nin ekonomik programı, Türkiye’nin 2020’li yıllarda karşı karşıya kaldığı yüksek enflasyon, kurumsal tahribat, gelir adaletsizliği ve düşük katma değerli üretim gibi çok katmanlı sorunlara yanıt verme çabasından doğmuştur. 39. Kurultay’da kabul edilen ekonomik program, bu bağlamda hem yapısal hem de acil çözümler içeren bir dönüşüm perspektifi sunar.

Programın temelinde hukukun üstünlüğüne vurgu yapılması, son yıllarda bozulan kurumsal yapıya bir yanıt niteliğindedir. Merkez Bankası bağımsızlığı, öngörülebilir hukuk sistemi ve denetim mekanizmalarının yeniden işler hale getirilmesi, ekonomik istikrarın ön koşulu olarak görülmektedir.[4] Toplumun geniş kesimlerinde “yargı güvenilirliğinin” eridiğine dair gözlemler, bu vurguya siyasal meşruiyet kazandırmaktadır.

Program aynı zamanda Türkiye’nin dünya ekonomisindeki konumunu yüksek katma değerli üretim ve Dijital/Yeşil Dönüşüm ekseninde yeniden tanımlamayı amaçlar. Sanayi politikasının yapay zekâ, enerji verimliliği, teknoloji odaklı üretim gibi unsurlar üzerinden şekillenmesi, 1960’ların kalkınmacı modelinden ciddi biçimde ayrılan bir yönelimdir.

Sosyal devlet anlayışı ise yalnızca vergi reformuyla değil, temel vatandaşlık geliri, ücretsiz okul yemeği, yaygın kreşler ve kapsamlı yoksullukla mücadele programlarıyla kurumsallaştırılmak istenmektedir.[5] Böylece sosyal adalet arayışı, ekonomik güvence mekanizmaları üzerinden somutlaştırılmıştır.

Yeni Kadroların Profili, Teknokratik Bir Yeniden İnşa Arayışı

Kurultay sonrası oluşan kadro yapısı, klasik ideolojik dönüşümden çok “devleti yeniden inşa etme” perspektifini önceleyen teknokratik bir karakter taşımaktadır. Uluslararası finans kuruluşlarında, bürokraside veya akademide görev almış isimlerin öne çıkması, ekonomik krizin yönetilmesinde uzmanlığa duyulan ihtiyacı yansıtır.

Ancak bu kadro tercihi, aynı zamanda tartışmalı bir yön de içerir. Mevcut program, kapitalist sermaye birikimi modelini yeniden restore etmeyi amaçlayan bir çerçeve olarak okunmakta; gelir dağılımı sorunlarını üreten yapısal mekanizmalara radikal müdahaleler öngörmemektedir. CHP’nin “Türkiye ittifakı” vurgusu da ideolojik bir birleşmeden çok, sermaye çevrelerinin güvenini sağlamaya dönük bir kadro mimarisine işaret etmektedir.[6]

Kısacası bu kadro, kriz yönetimi konusunda yetkin olmakla birlikte, toplumsal eşitsizlikleri dönüştürmeye yönelik güçlü bir alternatif ekonomi politikasının toplumsal taşıyıcısı olarak konumlanmakta güçlük çekmektedir.

3. Karşılaştırmalı Değerlendirme, İki Dönemin Dönüştürücü Kapasitesi

Ortanın Solu hareketi, CHP’nin ideolojik yönelimini kökten değiştiren tarihsel bir kırılma yaratmıştı. Sosyal adalet, planlı kalkınma, sendikal haklar ve toprak reformu gibi politikalara dayanan bu dönüşüm, gençleşmiş ve entelektüel bir kadro tarafından taşınmıştı. Program ile kadro arasında tutarlı bir bütünlük bulunduğu için, hareket toplumsal karşılık bulabilmişti.

Günümüzdeki 39. Kurultay Programı ise daha çok ekonomik krizin yönetilmesine yönelik pragmatik bir çerçeve sunmaktadır. Dijital dönüşüm, hukukun üstünlüğü ve kurumsal istikrar gibi hedefler çağdaş koşullara uygun olmakla birlikte, bu programın taşıyıcı kadrosu daha çok bürokratik-teknokratik deneyim üzerinden şekillenmiştir. Bu nedenle sosyal adalet hedefi, 1960’lardaki kadar radikal bir dönüşüm iddiası taşımamaktadır.

Aşağıdaki tablo, iki programın temel farklarını yapısal olarak göstermektedir.

Kriter	Ortanın Solu (1960’lar)	39. Kurultay Programı (Güncel)
Ekonomik Öncelik	Gelir dağılımı, sosyal hizmetler, vergi reformu [1]	Kurumsal güven, yüksek teknoloji, dijital/yeşil dönüşüm [5][6]
Devletin Rolü	Kalkınmacı–yatırımcı devlet [2]	Düzenleyici–istikrar sağlayıcı devlet [5]
Kadro Odağı	Genç, entelektüel ve ideolojik kadro [4]	Teknokratik ve bürokratik kadro [8]
Temel Araçlar	Toprak reformu, sosyal mülkiyet, sendikalaşma [3]	Hukukun üstünlüğü, yabancı yatırım, temel vatandaşlık geliri [5][7]
Bağlam	1961 Anayasası’nın özgürlükçü ortamı	Kurumsal tahribat, yüksek enflasyon, gelir krizi

 

Sonuç

CHP’nin tarihindeki bu iki kritik dönemeç, partinin toplumsal ihtiyaçlar karşısında kendini yeniden konumlandırma kapasitesini göstermesi bakımından önemlidir. Ortanın Solu hareketi, ideolojik bir yenilenme ve kadrosal bir gençleşme üzerinden Türkiye’de sosyal demokrasinin kurucu adımlarını atmıştır. 39. Kurultay Programı ise güncel krizlere yanıt üretmeye çalışan, uzmanlık ve kurumsal onarım odaklı bir yaklaşımı temsil etmektedir.

Her iki program sosyal adaleti merkeze almakla birlikte, bu hedefe ulaşmak için kullandıkları araçlar ve dayandıkları kadro tipleri önemli ölçüde farklılaşmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, Ortanın Solu’ndaki dönüşüm daha kurucu ve toplumcu bir karakter taşırken; güncel programın daha restoratif, kurumsal yapıyı tamir etmeye dönük bir nitelik taşıdığı söylenebilir.

Dipnotlar

[1] İnönü Vakfı, “CHP Ortanın Solunda”, 1965 konuşmaları.
[2] Ecevit, B., Ortanın Solu, 1966.
[3] Koç, A., “1965 Genel Seçimleri Öncesinde Ortanın Solu Söylemi”, DergiPark.
[4] CHP 39. Olağan Kurultay Programı ve Kurultay kayıtları.
[5] CHP Sosyal Politikalar Önerileri, 39. Kurultay.
[6] Parti Meclisi ve MYK listeleri üzerine basın analizleri.

Yabancı Sermayenin Sessiz Kuşatması, Ekonomiyi Değil, Toplumu Teslim Alıyor

 Türkiye ekonomisi bugün, yüzeyden bakıldığında işliyor gibi görünüyor. Rakamlar hareketli, şirketler faal, yabancı yatırımların geldiği konuşuluyor.

Peki perde arkasında ne oluyor?

Tam da John Perkins’nın “Bir Ekonomik Tetikçinin itirafları ” kitabında anlattığı gibi yabancı sermaye yalnızca yatırım getirmiyor, aynı zamanda ekonomiyi, kurumları, hatta toplumun davranış kalıplarını dönüştürüyor.

Ve bu dönüşüm, çoğu zaman bir kalkınma hikâyesi değil, bağımlılık ve yoksullaşma üzerine kurulu bir hikâye oluyor.

Stratejik Sektörlerdeki Yabancı Hâkimiyeti, Bir Tesadüf Değil, Bir Model

TÜİK’in 2023 verileri yabancı kontrollü girişim sayısının sınırlı olduğunu söylese de, asıl kritik nokta bu şirketlerin hangi sektörlerde yer aldığıdır.
Bugün Türkiye’de;

• Tütün imalatının %92’si,
• Finans ve sigortanın neredeyse yarısı,
• Enerji, lojistik, e-ticaret ve dijital hizmetlerin çok büyük bölümü

yabancı merkezlerden yönetiliyor.

Bu ne demek?
Bu, o sektörlerin kâr politikalarının, fiyatlama stratejilerinin, yatırım kararlarının ve toplumsal etkilerinin Türkiye’de değil, başka ülkelerde belirlendiği anlamına geliyor.

Bu tabloyu, “ Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları” nda anlatıldığı gibi düşünülebilir.
Yabancı sermaye önce gelir, yatırım yapar, sonra yerel pazarın damarlarına kadar girer ve sonunda ülkeyi kendi ihtiyacına göre şekillendirir.

O noktada artık mesele “ekonomi büyüyor mu?” değildir.
Mesele şudur,
Bu büyüme kimin büyümesidir?

Yatırım mı, Açık Pazar Mı?

Yabancı sermaye Türkiye’ye sadece yatırım yapmıyor; aynı zamanda ülkeyi açık pazar haline getiriyor.
Özellikle stratejik sektörlerde yabancı hâkimiyeti arttıkça, yerli üreticiler rekabet edemez hale geliyor,

• En değerli şirketleri satın alıyor,
• Bu şirketler kendi tekelini tehdit ediyor ise faaliyetlerini sonlandırıyor,
• İş gücü düşük ücret bandına sıkışıyor,
• Kar transferi ülke dışına akıyor,
• Vergi katkısı uluslararası vergi planlamalarıyla minimize ediliyor,
• Yerli sermaye birikimi zayıflıyor,
• Ekonominin nabzı Ankara’da değil, çok uluslu şirketlerin merkezlerinde atmaya başlıyor.

Bu süreç, toplum için ne anlama geliyor?
Yoksululaşma.
Çünkü toplumsal refah yaratacak katma değer içeride kalmıyor.
Ekonomi büyüyor gibi görünse de büyüme topluma değil, çok uluslu zincirlere çalışıyor.

Yönetenler Neden Rahatsız Değil?

Asıl kritik sorulardan biri bu.
Neden yöneticiler bu tabloyu tehdit olarak görmüyor?

Çünkü yabancı sermaye geldiğinde, makro göstergeler kısa vadede rahatlar:

• Döviz girer,
• Varlık fiyatları artar,
• Borsa hareketlenir,
• Bütçe nefes alır.

Ekonomi sanki “yoluna girmiş gibi” görünür.
Bu görüntü hem siyasi iktidarı memnun eder hem de toplumda geçici bir iyimserlik üretir.

Ama bu iyimserlik tamamen yüzeyseldir.
Kısa vadelidir.
Kiradır.
Geleceği ipotek ettiren bir konfordur.

Bir Ekonomik Tetikçinin itiraflarında söylediği gibi:
Yabancı sermaye çoğu zaman ülkeleri kurtarmaya değil, kendine bağımlı kılmaya gelir.

Türkiye bugün tam bu eşiğin üzerinde durmaktadır.

Dahası, mesele “milliyetçilik” ya da “yabancı düşmanlığı” da değildir.
Yabancı sermaye kapitalist sistemin olduğu  her ülkeye gelme.
Ama burada sorulması gereken temel soru değişmiştir:

Gelen yabancı sermaye topluma ne kazandırıyor, ne kaybettiriyor?

Bugün Türkiye’de:

Yabancı kontrol artıyor,

Katma değer dışarı akıyor,

Stratejik sektörler el değiştiriyor,

Yerli karar alma mekanizması daralıyor,

Toplum yoksullaşıyor.

Yabancı sermayenin bıraktığı iz, sanıldığı gibi sadece “yatırım değil”;ekonomik yönetişimin ve toplumsal dokunun dönüşümüdür.

Türkiye bugün açık bir gerçeğin eşiğindedir:

Ekonomik kontrol neredeyse, toplumsal kader oradadır.

Eğer stratejik sektörleri yöneten akıl dışarıdaysa,
Eğer kârın büyük kısmı dışarıya gidiyorsa,
Eğer toplum yoksullaşırken ekonomi “iyi gidiyor” algısı sürüyorsa,

O ülkenin geleceği konusunda sorunlar ortaya çıkabilme olasılığı artıyor denilebilinir.

Bu nedenle tartışmamız gereken şey yabancı sermaye değil, yabancı kontrolün toplumsal maliyetidir.

Ve bu maliyet, toplumun sırtında giderek daha ağır bir yük haline geliyor.

NOT: 

Ø  2023’te Yabancı Kontrollü Ciroda Ülkelerin Payları

Türkiye’de yabancı kontrollü ciro dağılımı, TÜİK verilerine göre şu şekilde;

• Almanya (%13,8) → En büyük paya sahip ülke. Özellikle otomotiv, makine ve kimya sektörlerinde güçlü.
• ABD (%11,2) → Finans, teknoloji ve ilaç sektörlerinde etkili.
• Birleşik Krallık (%10,3) → Bankacılık, sigorta ve enerji yatırımlarıyla öne çıkıyor.
• Fransa (%7,8) → Gıda, içecek ve perakende sektörlerinde ağırlık kazanıyor.
• Lüksemburg (%5,6) → Finansal hizmetler ve holding yapıları üzerinden etkili.
• Azerbaycan (%5,6) → Enerji ve doğal kaynak yatırımlarıyla dikkat çekiyor.
• Japonya (%5,2) → Elektronik, otomotiv ve yüksek teknoloji yatırımlarında varlık gösteriyor.
• Hollanda (%4,3) → Lojistik, tarım ve gıda sektörlerinde etkin.
• İspanya (%4,0) → Turizm ve inşaat sektörlerinde öne çıkıyor.
• Çin (%3,8) → Elektronik, tekstil ve perakende yatırımlarıyla pay sahibi.
• Diğer ülkeler (%28,4) → Küçük paylarla ama toplamda en büyük blok olarak geniş bir çeşitlilik oluşturuyor.

 

Nevi Değişikliklerinde Sehven Düzenlenen E-Faturaların İptali

 (E-Fatura Kılavuzu Çerçevesinde Uygulama, Sorunlar ve Çözüm Önerileri)

Özet

Elektronik belge uygulamalarının yaygınlaşmasıyla birlikte, özellikle nevi değişiklikleri sırasında sehven düzenlenen e-faturaların iptali önemli bir teknik ve hukuki sorun alanı haline gelmiştir. Bu çalışmada, Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) E-Fatura Uygulama Kılavuzu, E-Fatura İptal Portalı Kılavuzu, UBL-TR teknik dokümanları ve uygulamadan örnekler ışığında, portalın kapalı olduğu veya erişilemediği durumlarda izlenmesi gereken yol açıklanmış, mevcut kılavuzların eksik kaldığı noktalar tartışılmıştır. Makale, uygulayıcılar açısından sistemin hem mevzuat hem teknik altyapı yönüyle değerlendirilmesini amaçlamaktadır.

1. Giriş

Türk vergi sisteminde elektronik belge uygulamalarına geçişle birlikte, fatura düzenleme ve iptal süreçleri otomasyon içinde yürütülmektedir. Ancak nev’i değişikliklerinde (örneğin şahıs işletmesinden A.Ş.’ye dönüşüm, Ltd.’den A.Ş.’ye dönüşüm gibi) geçiş tarihleri ile ilgili dönemlerde sıkça eski vergi kimlik numarası veya unvanla sehven e-fatura düzenlenmesi mümkündür.

Bu durumda, hatalı düzenlenmiş e-faturanın iptali büyük ölçüde GİB kılavuzlarına dayanmakla birlikte, bazı durumlarda mevcut düzenlemelerin yetersiz kaldığı görülmektedir. Özellikle E-Fatura İptal Portalı’nın erişilemediği durumlarda uygulama birliği bulunmamaktadır.

2. Mevzuat Çerçevesi ve Kılavuzların İncelenmesi

2.1. E-Fatura Uygulama Kılavuzu

GİB’in yayımladığı E-Fatura Uygulama Kılavuzu’nun temel hükümleri şunlardır;

·         Temel faturada alıcının faturayı reddetme imkânı yoktur.

·         Temel fatura iptali için E-Fatura İptal Portalı kullanılır.

·         Ticari faturada ise iptal, UBL-TR standardında “RED Yanıtı” gönderilmesi suretiyle mümkündür. (Kaynak: GİB, E-Fatura Uygulama Kılavuzu, Bölüm 5.1–5.3)

Ancak kılavuzda, portalın kapalı olması durumunda temel fatura iptalinin nasıl yapılacağına ilişkin açık bir düzenleme yoktur. Bu nokta, uygulamada ciddi belirsizlik yaratmaktadır.

2.2. E-Fatura İptal Portalı Kılavuzu

İptal Portalı Kılavuzu’nda portalın kullanım amacı şu şekilde ifade edilmektedir. “İptal Portalı, temel fatura iptallerinin bildirilmesi amacıyla oluşturulmuş yardımcı bir servistir.”  (Kaynak: GİB, E-Fatura İptal Portalı Kullanım Kılavuzu, s.2)

Bu ifade, portalın zorunlu tek yol olmadığını, yalnızca yardımcı bir araç olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla portal erişilemediğinde, iptalin tamamen imkânsız hale gelmediği teknik olarak kabul edilmektedir.

2.3. VUK ve Elektronik Belge Düzenine İlişkin Çerçeve

Vergi Usul Kanunu’nun 215, 219, 230 ve 231. maddeleri belge düzeninin temel esaslarını belirlemekte, yanlış düzenlenen bir belgenin muhasebe kayıtları içinde “hatalı belge” olarak düzeltilmesini mümkün kılmaktadır.

VUK’un belge düzenine ilişkin hükümleri gereği;

Yanlış mükellefe düzenlenmiş fatura,Hatalı unvan, VKN, MERSİS veya kapanmış mükellefiyete düzenlenmiş fatura “hatalı belge” niteliğindedir ve iptal edilerek doğru faturanın düzenlenmesi gerekir. (Kaynak: VUK, m. 215, 219, 230, 231)

3. Nevi Değişikliğinde Sehven Düzenlenen Faturaların Hukuki Durumu

Nev’i değişikliği, Türk Ticaret Kanunu'nun 180 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup, tüzel kişiliğin devam ettiği ancak hukuki tipinin değiştiği bir yeniden yapılanma işlemidir. Bu nedenle;

·         Eski VKN kapanır,

·         Yeni tüzel kişilik aktif hale gelir,

·         Eski vergi numarasına fatura düzenlenmesi hukuken mümkün değildir.

Bu durumda düzenlenen e-fatura, hatalı mükellefe düzenlenen belge niteliğindedir. GİB de özelgelerinde bu yaklaşımı benimsemektedir.

4. Portal Kapalıysa Temel E-Faturanın İptali, Kılavuzların Eksik Bıraktığı Alan

4.1. Teknik Sorun; Temel Faturanın Red Edilememe Sorunu

GİB sistemi temel faturada red yanıtına izin vermemektedir. Bu nedenle temel fatura iptalinin tek yolu;

E-Fatura İptal Portalı’dır. Ancak uygulamada sıkça karşılaşılan sorun şudur;

Portal erişilemiyor → iptal yapılamıyor → yasal süreler geçiyor.

Kılavuzda bu durum için bir yedek yöntem tanımlanmamıştır.

4.2. Uygulamada Benimsenen Çözüm; RED Yanıtı

Her ne kadar temel fatura için red yanıtı yapılamaz kuralı geçerli olsa da, GİB teknik ekip klavuz açıklamalarında şu görüş benimsenmiştir. “Portal erişilemediği durumlarda temel faturalar, ticari faturaya benzer şekilde karşı tarafın RED yanıtı ile iptal edilebilir.” (GİB Destek Ekibi – Uygulama Görüşü, 2022–2024 Dönemi)

Bu yaklaşım, kılavuzda açık hüküm olmasa da, sistem gereği zorunlu hale gelen bir çözüm yoludur.

Bu nedenle uygulamada;

·         Portal kapalıysa,

·         Alıcı özel entegratörü üzerinden UBL-TR RED yanıtı oluşturur,

·         Sistem faturayı “reddedildi” statüsüne alır.

4.3. Alıcının Red Yanıtı Vermediği Durumlarda Ne Olur?

Bu durumda çözüm, VUK çerçevesinde muhasebe kayıtları içinde yapılır.

·         Fatura hatalı belge sayılır,

·         KKEG/Gelir yazılmama yöntemiyle kayıt düzeltilir,

·         Doğru mükellefe yeni fatura düzenlenir.

Bu yöntem de kılavuzda düzenlenmemiştir, ancak VUK ve GİB özelgeleri çerçevesinde hukuken geçerlidir.

5. Kılavuzların Eksiklikleri

5.1. Portalın erişilemediği durum net tanımlanmamıştır.

Nevi değişiklikleri en fazla hata yapılan alanlardan biridir. Buna rağmen portalın kapanması halinde uygulanacak yedek yöntem boşlukta bırakılmıştır.

5.2. Temel fatura için red yanıtının alternatifi düzenlenmemiştir.

5.3. Hatalı mükellefe düzenleme (nevi değişikliği sonrası eski VKN’ye fatura) için özel bir rehber yoktur.

5.4. Geçiş dönemlerinde hem sistemsel hem hukuki belirsizlik yaşanmaktadır.

6. Sonuç

Nev’i değişikliğinde sehven düzenlenen e-faturaların iptali konusunda GİB’in mevcut kılavuzları teknik açıdan yeterli olmakla birlikte, bazı kritik durumlarda açık düzenleme içermemektedir. Özellikle portalın kapalı olduğu durumlarda temel faturanın iptali, kılavuzlarda açıkça belirtilmediğinden uygulayıcılar farklı yöntemlere başvurmakta ve uygulama birliği sağlanamamaktadır.

Bu çalışmanın temel sonuçları şunlardır,

·         Portal kapalıysa, temel faturanın RED yanıtı ile iptali teknik olarak mümkündür ve GİB uygulamasında kabul edilmektedir.

·         Alıcı red yanıtı vermiyorsa, VUK çerçevesinde hatalı belge olarak kayıt içinde düzeltme hukuken geçerlidir.

·         GİB kılavuzlarında portal erişilemezliği için açık bir hüküm bulunmaması bir belirsizlik yaratmaktadır.

·         Nev’i değişikliğine özgü belge düzenleme rehberinin yayımlanması sistemsel ihtiyacı karşılayacaktır.

Bu nedenle, elektronik belge uygulamalarının gelişimi çerçevesinde, GİB tarafından portal erişilememe durumuna ilişkin açık bir düzenleme yapılması hem mükellef hem idare açısından faydalı olacaktır.

Kaynakça

1.     Gelir İdaresi Başkanlığı, E-Fatura Uygulama Kılavuzu, Son Güncel Sürüm.

2.     Gelir İdaresi Başkanlığı, E-Fatura İptal Portalı Kullanım Kılavuzu.

3.     GİB, UBL-TR Teknik Kılavuzlar (1.2 – 2.1 sürümleri).

4.     Vergi Usul Kanunu, m. 215, 219, 230, 231.

5.     Türk Ticaret Kanunu, m. 180–194.

6.     GİB Destek Birimi Yazışmaları ve Uygulama Görüşleri (2022–2024).

7.     Danıştay 4. Daire çeşitli kararları (belge düzeni ve hatalı belge ilkesi).

Tekrarlayan Papağanlar mı, Düşünen ve Dönüştüren İnsanlar mı?

Etrafımıza baktığımızda, siyasette, sanatta, üniversitelerde, teknolojide ve gündelik hayatın sohbetlerinde bile aynı sözlerin tekrarlandığı bir dünyayla karşılaşıyoruz. Sanki hepimiz, geçmişte söylenenleri yeniden üretmekle yükümlü birer papağanız. Oysa tekrar etmek kolay, anlamak ve dönüştürmek ise hem cesaret hem emek ister.

Bilginin kuşaktan kuşağa aktarıldığı doğru. Ancak bugün yaşadığımız sorun, bu aktarımın eleştirel bir süzgeçten geçmeden, mekanik bir tekrar hâline dönüşmesi. “Büyükler böyle demişti” diyerek düşünmeyi durduran bir zihniyet, kendini güvende hissetse de gerçeği ıskalar.

Okumayan Toplumun Paylaşan Parmakları

Bu sorunun bir de güncel ve daha yaygın başka bir yüzü var.Toplumda giderek artan okuma isteksizliği.

Kitapların sayfaları açılmıyor, metinler sonuna kadar okunmuyor. Buna karşılık sosyal medyada, başkalarının kurduğu cümleler, hazır aforizmalar, alıntılar ve “söz dizileri”, büyük bir ciddiyetle ve tekrar tekrar paylaşılıyor. Okumayan ama paylaşan bir toplum ortaya çıkıyor. Düşünmeyen ama başkasının düşüncesini dolaşıma sokan bir akış…

Bu durum, aktarmacılığın modern yüzü aslında.

Bir başka boyut daha var. Teknolojiden bahsedip, onu yapan aklı hiç anlamayan yeni bir kolaycılık. Teknolojiyi üreten bilimsel düşüncenin, matematiğin, algoritmanın, emeğin ve aklın ne olduğunu kavramadan, sadece ortaya çıkan ürünü kullanınca her şeyin çözüldüğünü sanan bir yanılsama…

Akıllı telefonu kullanınca “akıllı”, yapay zekâyı görünce “her şey halloldu” diye düşünen bir yüzeysellik.

Teknolojiye hayranlık var, ama teknolojiyi mümkün kılan zihne merak yok.

İşte bu da papağanlığın dijital versiyonu,

Kullandığını sanıyor ama anlamıyor.

Anlamadığı için dönüştüremiyor.

Dönüştüremediği için özne olamıyor, nesneye dönüşüyor.

Soğanı Soymak, Anlamanın Diyalektiği

Gerçek anlamak, soğın katmanlarını soydukça yeni bir gerçeklikle karşılaşmak gibidir. Bilginin yüzeyinde dolaşanlar, ilk kabukta kalır. Derine inenler ise hem sorularla hem de cevaplarla yüzleşir. Asıl dönüşüm, o merkezde gerçekleşir.

Tıkanan Zihniyetin Alanları

Bugün birçok alandaki sıkışma buradan besleniyor.

Siyaset, eski sloganları sürekli güncelleyen bir tekrarlama laboratuvarına döndü.

Sanat ve edebiyat, özü yerine formu taklit eden “güvenli üretim” alanları haline geldi.

Akademi, birbirinin dipnotunu aktaran metinlerle doldu; özgün fikir risktir çünkü.

Sadece bildiğini tekrar eden, aslında hiçbir şey söylemez.

Sadece duyduğunu aktaran toplum, ilerleyemez.

Çağı Yakalamak İçin Gereken, Anlamak

Değişim çağında yaşıyoruz, bu çağın hızını ve çelişkilerini anlamak için yüzeyde dolaşmak yetmez. Gereken şey;

Her bilgiye “neden?” diye sormak,

Disiplinler arasındaki duvarları yıkmak,

Bilgiyi eyleme ve üretime dönüştürmek,

Ve hata yapmaktan korkmamak.

Özgün düşünce ancak özgür bir zihinde filizlenir.

Anlamak Bir Cesaret İşidir

Papağanlar söylediklerini bilmez, sadece tekrar ederler.

İnsan ise anlamak, sorgulamak ve dönüştürmek için vardır.

Bugün bize düşen, sosyal medyanın hazır cümlelerinden, teknolojinin yüzeysel büyüsünden, geçmişin ezberlerinden kurtulup yeniden düşünmeye başlamaktır.

Çünkü anlamak, sadece bilmek değil,yeniden yaratmanın ta kendisidir. Toplumun çağı yakalamasının, muasır medeniyetin anahtarı....