Yapay Zekâ ve Aşırı Otomasyon: Vergisel Bir Müdahale Gerekliliği

 

Özet

Yapay zekâ temelli otomasyonun hız kazanması, işgücü piyasası kadar kamu maliyesi ve vergi politikası açısından da yeni tartışmaları beraberinde getirmiştir. Bu çalışma, rekabetçi piyasalarda faaliyet gösteren firmaların otomasyon kararlarının neden sistematik olarak aşırıya kaçtığını açıklayan güncel bir teorik modeli incelemekte ve söz konusu bulguları vergi politikası perspektifinden değerlendirmektedir. Analiz sonucunda, otomasyonun yalnızca işçi gelirlerini azaltmakla kalmayıp, toplam talebi daraltarak firma kârlılıklarını da olumsuz etkilediği; dolayısıyla ortaya çıkan durumun bir gelir transferi değil, doğrudan refah kaybı olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada ayrıca, geleneksel politika araçlarının bu dışsallığı gidermede yetersiz kaldığı, buna karşılık otomasyon üzerinden alınacak Pigouvian nitelikli bir verginin etkin bir çözüm sunduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Yapay zekâ, otomasyon, vergi politikası, dışsallık, Pigouvian vergi

1. Giriş

Teknolojik ilerleme ile istihdam arasındaki ilişki, iktisat teorisinin en köklü tartışma alanlarından biridir. Sanayi Devrimi’nden bu yana her teknolojik sıçrama, kısa vadede işgücü kayıplarına yol açsa da uzun vadede yeni iş alanlarının ortaya çıkmasıyla dengelenmiştir. Ancak yapay zekâ teknolojilerinin üretim süreçlerine hızla entegre edilmesi, bu tarihsel denge mekanizmasının sürdürülebilirliğini tartışmalı hâle getirmiştir.

Son yıllarda yapılan çalışmalar, özellikle rutin ve orta beceri gerektiren işlerin yapay zekâ tarafından ikame edilme hızının arttığını, buna karşılık yeni iş alanlarının oluşumunun aynı hızda gerçekleşmediğini göstermektedir¹.

Bu çalışma, söz konusu süreci yalnızca işgücü piyasası açısından değil, aynı zamanda toplam talep ve piyasa dengesi açısından ele almakta ve şu soruya yanıt aramaktadır:

Rasyonel firmalar, otomasyonun toplam talebi azaltacağını bilseler dahi neden otomasyonu durduramaz?

2. Teorik Çerçeve ve Literatür

Otomasyonun ekonomik etkilerini inceleyen literatür, büyük ölçüde görev temelli yaklaşıma dayanmaktadır². Bu yaklaşımda teknolojik gelişmelerin bazı görevleri ortadan kaldırırken yeni görevler yarattığı ve böylece istihdamın yeniden dengelendiği kabul edilmektedir.

Bununla birlikte, son dönem çalışmalarında otomasyonun yer değiştirme etkisinin güçlendiği ve yeni iş yaratımının bu süreci telafi etmekte yetersiz kaldığı yönünde bulgular artmaktadır³. Özellikle yapay zekâ teknolojilerinin geniş bir meslek yelpazesini etkileyebilme kapasitesi, bu süreci daha da kritik hâle getirmektedir.

Bu çalışmada incelenen model, otomasyonun etkisini ürün piyasası üzerinden işleyen bir talep dışsallığı ile açıklamaktadır. İşten çıkarılan işçilerin aynı zamanda tüketici olmaları nedeniyle, gelir kayıpları toplam talebi azaltmakta ve bu durum tüm firmaların gelirlerini olumsuz etkilemektedir⁴.

3. Model ve Yöntem

Analiz, simetrik firmalardan oluşan rekabetçi bir piyasa yapısını esas alan teorik bir modele dayanmaktadır. Modelde firmalar, işgücünün ne kadarını yapay zekâ ile ikame edeceklerine karar vermektedir.

Modelin temel varsayımları şu şekildedir:

Otomasyon maliyetleri düşürür ancak entegrasyon maliyetleri artar

İşçiler gelirlerinin belirli bir kısmını tüketime yönlendirir

İşten çıkarılan işçilerin gelir kaybı toplam talebi azaltır

Firmalar bu talep kaybının yalnızca bir kısmını içselleştirir

Modelde kritik değişken, işten çıkarılan bir işçinin tüketim gücündeki azalışı ifade eden talep kaybı parametresi (ℓ)’dir.

4. Bulgular

4.1. Aşırı Otomasyon Dinamiği

Model, firmaların bireysel olarak rasyonel davranmalarına rağmen, kolektif düzeyde optimal seviyenin üzerinde otomasyona yöneldiklerini ortaya koymaktadır. Bunun nedeni, firmaların maliyet tasarrufunun tamamını elde etmelerine karşın, toplam talep kaybının yalnızca sınırlı bir kısmına katlanmalarıdır⁵.

4.2. Rekabetin Etkisi

Analiz sonuçları, rekabet yoğunlaştıkça aşırı otomasyonun arttığını göstermektedir. Firma sayısının artması, her firmanın talep kaybındaki payını azaltmakta ve otomasyonun özel getirisi göreli olarak artmaktadır⁶.

Bu durum, klasik iktisat teorisinin “rekabet refahı artırır” varsayımının bu bağlamda geçerli olmadığını ortaya koymaktadır.

4.3. Refah Etkileri

Aşırı otomasyon sonucunda hem işçi gelirleri hem de firma kârları azalmaktadır. Dolayısıyla ortaya çıkan durum:

"bir gelir transferi değil, doğrudan refah kaybıdır (deadweight loss)"⁷

4.4. Yapay Zekâ Verimliliği ve Red Queen Etkisi

Yapay zekâ verimliliğinin artması, otomasyon teşviklerini daha da güçlendirmekte ve firmaları rekabet avantajı sağlamak amacıyla daha fazla otomasyona yöneltmektedir. Ancak bu süreç toplu olarak değerlendirildiğinde, firmaların göreli konumunu değiştirmemekte, yalnızca talep daralmasını derinleştirmektedir⁸.

5. Vergi Politikası Açısından Değerlendirme

5.1. Hukuki ve Anayasal Çerçeve

Vergi politikalarının anayasal temeli, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 73. maddesinde düzenlenmiştir. Bu hükme göre vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı maliye politikasının sosyal amacıdır.

Otomasyonun yol açtığı gelir kaybı ve talep daralması:

mali güç ilkesini zayıflatmakta

vergi tabanını daraltmakta

gelir dağılımını bozmakta

Bu nedenle otomasyon vergisi, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda anayasal bir gereklilik olarak da değerlendirilebilir.

5.2. Geleneksel Araçların Sınırlılığı

Evrensel temel gelir, sermaye vergileri ve kâr üzerinden alınan vergiler gibi araçlar, otomasyon kararlarını belirleyen marjinal teşvikleri değiştirmediği için söz konusu dışsallığı ortadan kaldıramamaktadır⁹.

5.3. Pigouvian Otomasyon Vergisi

Otomasyon üzerinden alınacak Pigouvian nitelikli bir vergi, firmaların yarattığı talep kaybını maliyetlerine yansıtarak özel maliyet ile sosyal maliyet arasındaki farkı ortadan kaldırmaktadır¹⁰. Bu sayede firmalar otomasyon kararlarını toplumsal açıdan daha optimal bir düzeyde belirlemektedir.

Pigouvian (Pigovian) vergi, üretim veya tüketim faaliyetleri sırasında topluma (üçüncü taraflara) zarar veren, yani negatif dışsallık yaratan mal veya hizmetlere uygulanan bir vergi türüdür. Ekonomist Arthur Pigou tarafından geliştirilen bu verginin temel amacı, bu zararın maliyetini faaliyeti gerçekleştirenlere (üretici veya tüketici) yükleyerek piyasadaki aksaklığı düzeltmek ve kaynak dağılımında etkinliği sağlamaktır.

5.4. Türkiye İçin Uygulanabilir Bir Model

Türkiye açısından otomasyon vergisinin uygulanabilirliği, mevcut vergi sistemi ile uyumlu bir tasarım gerektirmektedir. Bu kapsamda önerilen model:

Verginin konusu: Otomasyon yoluyla ikame edilen işgücü

Matrah: İşten çıkarılan çalışan sayısı × ortalama ücret veya maliyet tasarrufu

Oran: Sektörel farklılıklara göre kademeli

Tahsil: Kurumlar vergisi sistemiyle entegre beyan

Denetim: SGK ve vergi verilerinin entegrasyonu

Vergi gelirlerinin işgücü eğitimi ve sosyal destek mekanizmalarına yönlendirilmesi, sistemin sürdürülebilirliğini artıracaktır.

6. Tartışma

Elde edilen bulgular, piyasa mekanizmasının otomasyon sürecinde etkin bir denge sağlayamadığını göstermektedir. Bu durum, kamu müdahalesinin yalnızca sosyal politika açısından değil, aynı zamanda ekonomik etkinlik açısından da gerekli olduğunu ortaya koymaktadır.

7. Sonuç

Yapay zekâ temelli otomasyon, ekonomik sistemin işleyişini doğrudan etkileyen yapısal bir dönüşüm sürecidir. Bu çalışma, rekabetçi piyasa koşullarında firmaların sistematik olarak aşırı otomasyona yöneldiğini ve bunun hem işçiler hem de firmalar açısından refah kaybı yarattığını ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak vergi politikası, yapay zekâ çağında yalnızca gelir dağılımını düzenleyen bir araç değil, aynı zamanda:

ekonomik sistemin sürdürülebilirliğini sağlayan stratejik bir mekanizma hâline gelmektedir.

Dipnotlar

1.     Autor, D. et al., 2024.

2.     Acemoglu, D., Restrepo, P., 2018.

3.     Brynjolfsson, E. et al., 2025.

4.     Falk, B.H., Tsoukalas, G., 2026.

5.     a.g.e., s. 7-9.

6.     a.g.e., s. 8.

7.     a.g.e., s. 11-12.

8.     a.g.e., s. 22-23.

9.     a.g.e., s. 14-16.

10.  a.g.e., s. 20-21.