Yapay Zekâ Şüphe Üretir, Hukuk Delil Arar

 Vergi denetimi artık yalnızca müfettiş masasında yürümüyor.

Algoritmalar çalışıyor. Veri setleri taranıyor. Tedarik zincirleri eşleştiriliyor. Risk haritaları çıkarılıyor.

Son dönemde mükelleflere gönderilen “izaha davet” yazılarının önemli bir kısmı, yapay zekâ destekli analiz sistemlerinin ürettiği risk skorlarına dayanıyor. Kamuoyunda “Kurgan”, “Kaşif” gibi isimlerle anılan uygulamalar, firmalar arasındaki fatura ilişkilerini, parasal hareketleri ve ağ bağlantılarını analiz ederek “riskli” görülen mükellefleri işaretliyor.

Teknoloji elbette denetim kapasitesini artırır.
Sorun teknoloji değil.

Sorun şu sorudadır.
Algoritmanın ürettiği risk, hukuki anlamda delil midir?

Tam da bu noktada Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun 2023/827 E., 2025/474 K. sayılı kararı önemli bir sınır çiziyor.

Karara konu olayda, bazı firmaların organizasyon yapısının zayıf olduğu, çalışan sayılarının yetersiz bulunduğu ve kapasite-ciro uyumsuzluğu taşıdığı belirtilmişti. Bu firmalardan mal alan mükellef hakkında ise re’sen tarhiyat yapılmış ve üç kat vergi ziyaı cezası kesilmişti.

Gerekçe tanıdık.
“Bu firmalar gerçek üretim yapamaz. O halde düzenlenen faturalar gerçeği yansıtmaz.”

Ancak dosyada, dava konusu mal veya hizmet tesliminin gerçekten gerçekleşmediğini ortaya koyan işlem bazlı, doğrudan ve somut deliller bulunmuyordu. Genel organizasyon tespitleri vardı, fakat maddi vakıa somutlaştırılmamıştı.

Kurul burada kritik bir ayrım yaptı, Organizasyonel zayıflık bir risk göstergesi olabilir.
Ama risk göstergesi, işlemin sahte olduğunun ispatı değildir.

Özellikle üç kat vergi ziyaı cezası gibi ağır bir yaptırım söz konusuysa, ispat standardı daha da yüksek olmak zorundadır. Çünkü bu ceza, mükellefin bilinçli ve hileli davrandığını kabul eder. Böyle bir isnat, varsayıma dayanamaz.

Danıştay’ın verdiği mesaj açık. Şüphe ile ispat aynı şey değildir.

Bugün ise bu ayrım daha da hayati hale gelmiştir. Çünkü risk artık sadece insan değerlendirmesinden değil, algoritmalardan çıkmaktadır.

Yapay zekâ sistemleri olasılık üretir.
Anomali tespit eder.
İlişki ağlarını görünür kılar.

Ama yapay zekâ hukuki sorumluluk tayin etmez.

Bir mükellefin riskli kabul edilen bir firma ile ticaret yapmış olması, algoritma açısından yüksek risk anlamına gelebilir. Ancak hukuk açısından bu yalnızca araştırma sebebidir. Ceza sebebi değildir.

Eğer algoritmik risk skorları, işlem bazlı somut incelemenin yerini almaya başlarsa, vergi denetimi teknik olarak güçlenirken hukuki olarak zayıflar.

Bu durumun en ağır yükünü ise küçük ve orta ölçekli işletmeler taşır.

Büyük şirketler için izaha davet süreci yönetilebilir bir hukuki dosyadır. Güçlü mali yapıları, profesyonel ekipleri ve finansal tamponları vardır. Ancak bir KOBİ için “riskli mükelleflerle ticaret” ibaresi yalnızca teknik bir tespit değildir, kredi ilişkisini etkileyen, piyasa itibarını zedeleyen ve çoğu zaman işletmenin özkaynağını aşan bir belirsizliktir.

Tedarik zincirinde bir halkada sorun varsa, algoritma bunu tüm ağa yansıtır. Oysa küçük işletmeler, tedarikçilerinin organizasyon yapısını denetleyecek kapasiteye sahip değildir. Onlar için ticaret çoğu zaman güven ve piyasa akışı üzerinden yürür.

Eğer risk analizi mantığı, somut ispatın önüne geçerse, zincirin en zayıf halkası daha fazla baskı altında kalır.

Vergi sistemi yalnızca tahsilat mekanizması değildir.
Aynı zamanda ekonomik düzenin güven altyapısıdır.

Eğer mükellef, her ticari ilişkisinde ileride “riskli” sayılabileceği endişesi taşırsa, ticaret daralır, yatırım cesareti azalır ve sistem kendi meşruiyetini aşındırır.

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun kararı bu nedenle teknik bir içtihattan ibaret değildir. Bu karar, dijitalleşen vergi denetimi ile hukuk devleti ilkeleri arasındaki sınırı hatırlatmaktadır.

Devletin teknolojik kapasitesi artabilir. Ama hukuk devletinin temeli kapasite değil, sınırdır.

Risk analizi denetimin yönünü belirler. Fakat cezayı belirleyen şey delildir.

Yapay zekâ şüphe üretir.Hukuk ise delil arar.

Ve hukuk devletinde — ister insan ister algoritma üretmiş olsun — şüphe vergi doğurmaz.