Uygunluk Denetimi İle Bağımsız Denetim Arasındaki Ayırım

 

“YMM Tasdiklerinin Vergi Denetimi İçin Yeterliliği Üzerine Bir Tartışma”

Özet

Bu çalışma, Yeminli Mali Müşavirler (YMM) tarafından yapılan tasdik ve uygunluk denetiminin, çağdaş vergi denetimi uygulamaları bağlamında ne ölçüde yeterli olduğunu tartışmaktadır. Uygunluk denetimi ile bağımsız denetim arasındaki metodolojik farklar analitik olarak ortaya konulmuş, YMM tasdik raporlarının vergi denetimi için doğrudan bilgi ve belgeye ulaşım yetersizliği nedeniyle sınırlılıkları değerlendirilmiştir. Ayrıca karşıt inceleme tutanaklarının elektronik gönderimi uygulamasında ortaya çıkan denetimsel riskler mevzuat çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Uygunluk denetimi, bağımsız denetim, YMM tasdiki, vergi denetimi, belge ve bilgiye erişim, Dijital Vergi Dairesi.

1. Giriş

Vergi sistemlerinde denetimin hedefi, sadece hukuka uygunluk sağlamak değil; doğru bilgi ve belgeye ulaşarak vergi idaresinin güvenilir bir kanaate ulaşmasını temin etmektir. Bu bağlamda uygunluk denetimi ile bağımsız denetim arasında metodolojik bir ayrım yapılması gerekir:

• Uygunluk Denetimi: Denetlenen tarafın sunduğu bilgi ve belgelerin mevzuata uygunluğunu kontrol eden bir süreçtir. Bu süreç, denetlenen tarafından yapılan beyanlara dayalıdır.  Belirlenmiş yöntemlere, kurallara ve mevzuata uygun olup olmadığını belirlemek amacıyla yapılan incelemedir. Uygunluk denetimi özellikle vergi revizyonununda işletmelerin uymak zorunda olduğu belge düzenine ya da diğer usullere ilişkin düzenlemlerin yer aldığı vergi usul kanunu hükümleri ile vergi matrahının  tespitine yönelik bağlayıcı düzenlemeler e uyulup uyulmadığına ilişkin denetimdir. KDV iadesi de vergi kanunları arafından belirlenen usullere ve düzenlemlere uyulup uyulmadığının  tespit edilmesi ve tahsil ve indirim KDV lerin usllerine göre düzenlenip düzenlenmediğinin belirlenmesine yönelik raporlamalrdır.
• Bağımsız Denetim: Denetçinin doğrudan bilgi ve belgeye ulaşarak kendi denetim prosedürlerini uyguladığı; çeşitli test, gözlem, alternatif prosedür gibi bağımsız çalışmalarla kanaat oluşturduğu bir süreçtir.

Bu çalışma, YMM’nin tasdik raporlarının vergi idaresi için yeterli olup olmadığı sorusunu, özellikle belgeye ve bilgiye doğrudan ulaşım açısından inceler.

2. Kavramsal Çerçeve

 -Denetim Türleri

2.1 Uygunluk Denetimi

Uygunluk denetimi, denetlenenin sunduğu beyan ve belgeleri esas alır. Denetçi, çeşitli prosedürlerle (anket, sorgulama vb.) nesnel kanıt elde etmeye çalışsa da nihai kanaat büyük ölçüde denetlenenin sunduğu bilgiye dayanır. Bu nedenle uygunluk denetimi:

• Doğrudan bilgi ve belgeye ulaşımı içermez,
• Dışsal doğrulama fonksiyonuna sınırlı imkân sağlar,
• YMM’nin tasdik raporlarında görülen en temel özelliktir.

2.2 Bağımsız Denetim

Bağımsız denetimde denetçi:

• Doğrudan bilgi ve belgeye erişir,
• Güdümlü soruşturma ve prosedürler uygular,
• Verilerin kaynağını test eder,
• Alternatif prosedür ve doğrulamaları devreye sokar.

Bu süreç, Uluslararası Denetim Standartları (UDS) tarafından da tanımlanmıştır ve bu standartlarda denetçinin bağımsızlık, mesleki şüphe ve kanıt toplama yükümlülüğü açıkça yer alır.

3. Mevzuat Çerçevesi

3.1 3568 Sayılı Kanun ve YMM Tasdiki

3568/12 mad. Göre Yeminli malî müşavirler gerçek ve tüzelkişilerin veya bunların teşebbüs ve işletmelerinin malî tablolarının ve beyannamelerinin mevzuat hükümleri, muhasebe prensipleri ile muhasebe standartlarına uygunluğunu ve hesapların denetim standartlarına göre incelediğini tasdik ederler.

3568 sayılı Kanun kapsamında YMM’ler, belirli denetim ve tasdik faaliyetlerini yürütmektedir. Tam tasdik raporları, mükelleflerin beyanlarının mevzuata uygunluğunu içeren bir denetim ürünüdür. Ancak bu denetim;

• Denetçi tarafından doğrudan bilgi ve belgeye ulaşımı zorunlu kılmaz,
• Denetimin kapsamını, kendi prosedürleri belirlemez,
• Sadece beyan edilen ve sunulan bilgi ile sınırlı kalabilir.

3.2 Elektronik Karşıt İnceleme Tutanakları (Tebliğ)

24 Aralık 2025 tarihli karşıt inceleme tutanaklarının elektronik gönderimine ilişkin tebliğ, YMM tasdik süreçlerini Dijital Vergi Dairesi aracılığıyla yürütmeye zorunlu hale getirmiştir. Bu uygulama;

• Sürecin hızlanmasını sağlarken,
• Doğrudan belge ve bilgiye erişim zorunluluğunu ortadan kaldırmaktadır.

 

4. Metodolojik Farklar, Uygunluk Denetimi ve Bağımsız Denetim

Özellik	Uygunluk Denetimi (YMM Tasdiki)	Bağımsız Denetim
Belgeye doğrudan erişim	❌ Sadece denetlenen tarafından sunulan belgeler	✅ Denetçinin etkin erişimi
Alternatif prosedür uygulama	❌ Sınırlı	✅ UDS kapsamında zorunlu
Mesleki şüphe	❌ Göreceli	✅ Yüksek
Doğrulama teknikleri	❌ Sınırlı	✅ Geniş
Bağımsız kanaat	❌ Kısmi	✅ Tam

5. YMM Tasdiki Vergi Denetimi İçin Yeterli mi?

5.1 YMM Tasdik Raporlarının Rolü

YMM tasdik raporları, vergi idaresine mükellef beyanlarının hukuka uygunluğunu gösterir. Ancak bu raporlar;

• Belge ve bilgiye doğrudan erişimi zorunlu kılmaz,
• Denetim prosedürleri uluslararası denetim standartlarına bağlı değildir,
• Bağımsızlık boyutu sınırlıdır.

5.2 Uygunluk Denetimi Sınırlılıkları

Denetçinin doğrudan bilgi ve belgeye erişememesi, özellikle aşağıdaki durumlarda ciddi sorunlara yol açabilir:

• Mükellef beyanı ile gerçek belge arasında tutarsızlıklar,
• Belge buluntularının dışsal doğrulamaya tabi tutulması ihtiyacı,
• Alternatif prosedür ve üçüncü taraf teyitleri gerektiren durumlar.

6. Karşıt İnceleme Süreci ve Riskler

Elektronik karşıt inceleme tutanaklarının gönderimi, YMM’ye verimlilik kazandırmaktadır. Ancak;

• Denetçi tarafından doğrudan belgelerin incelenmesinin zorunlu olmaması,
• Dijital sistem üzerinden sadece sunulan bilgi ile yetinilmesi,
• Bağımsız doğrulama tekniklerinin sınırlı kullanılması,

denetim güvenilirliğini zayıflatabilir.

7. Tartışma

Bu çalışma, şu soruya yanıt aramaktadır:

“YMM tasdik raporları, vergi denetimi için yeterli bir denetim ürünü müdür?”

Yanıt, kısıtlı olarak evet, fakat bağımsız denetim ile aynı güvence düzeyini sağlamadığı yönündedir.

YMM tasdik raporları uygunluk denetimi sağlar; ancak bağımsız denetimin bilgi ve belgeye doğrudan erişim, doğrulama teknikleri ve şüphe yükümlülüğü gibi kritik metodolojik farklılıkları yoktur.

Bu nedenle YMM tasdiğinin yalnızca bir uygunluk delili sayılması; ciddi beyanda veya geniş risk alanlarında yetersiz kabul edilmesi gerekir.

8. Sonuç

Sonuç olarak:

• YMM tasdik raporları, uygunluk denetimi çerçevesinde mükellef beyanlarının mevzuata uygunluğunu göstermektedir.
• Ancak bu raporlar, doğrudan belge ve bilgiye erişim yükümlülüğü içermediği için vergi denetimi amacıyla bağımsız bir denetim standardı oluşturmaz. En tipik uygulaması ise karşıt inceleme tutatanklarının elektronik ortamda işletme tarafndan doldurulup YMM ye yine elektronik ortamada gönderilmesi.
• Bağımsız denetim ile uygunluk denetimi arasındaki metodolojik farklar, tasdik raporlarının vergi denetimi için yalnızca bir delil/araç olarak kullanılmasını gerektirir. Bu da idarenin yine denetim yapmasına ihtiyac olduğunu gösteren en önemli delidir. Maliyet fayda açısından düşünüldüğünde yine idare vergi matrahının doğru beyanını belirleyecekse sadece veri olmaktan öteye bir anlama taşımayacağını gösteren diğer bir önemli durum oluşturmaktadır.

 Kaynaklar

 

1.       3568 Sayılı Kanun ve YMM Tasdik Mevzuatı

2.       Uluslararası Denetim Standartları (UDS)

3.       Elektronik Karşıt İnceleme Tutanaklarına İlişkin Tebliğ

4.       Danıştay ve Vergi Mahkemesi İçtihatları

5.       Sayıştay Denetim Raporları