Haber Var, Ama Gerçek Yok

 Haberleri okurken veya TV de İzlerken, çoğu zaman bir şeylerin eksik olduğunu hissederiz. Olay anlatılır, açıklamalar verilir, diplomatik cümleler kurulur; fakat en temel soru çoğu zaman cevapsız kalır. Bu işin gerçek öznesi kim?

Uzun zamandır basın-yayın alanında dikkat çekici bir durum var. Haberler yayımlanıyor, açıklamalar yapılıyor, diplomatik değerlendirmeler ardı ardına geliyor, fakat çoğu zaman haberin en önemli unsuru eksik kalıyor, özne kim? veya kim yapmış?

Okuyucu haberi görüyor ama temel soruların cevabını net biçimde bulamıyor. Oysa gazetecilik çok basit bir mantığa dayanır.Kim yaptı, ne yaptı, nerede oldu, ne zaman oldu, nasıl oldu ve neden oldu?

Bugün birçok haberde özellikle iki soru sessizce ortadan kayboluyor.

Kim ve neden.

Son günlerde Ortadoğu’daki savaş ve gerilim üzerine yapılan açıklamalarda bu durum daha da belirgin hâle geldi. Cumhurbaşkanı’nın son konuşmalarına ve Dışişleri Bakanı’nın Ortadoğu toplantılarının ardından yaptığı değerlendirmelere dikkatle bakıldığında ilginç bir tablo ortaya çıkıyor. Açıklamalar var, diplomatik dil güçlü, eleştiriler dile getiriliyor, ancak savaşın uluslararası ölçekteki gerçek belirleyicileri çoğu zaman cümlenin dışında kalıyor.

Üstelik bu yalnızca Türkiye’ye özgü bir durum da değil.

Avrupa’daki bazı liderlerin açıklamalarına baktığınızda da benzer bir tabloyla karşılaşıyorsunuz. Savaşın kendisini doğuran dinamikler yerine çoğu zaman saldırıya uğrayan tarafın tartışıldığı ya da  sorumluluğun tersinden kurulduğu bir dil ortaya çıkabiliyor.

Bu da kamuoyunun kafasında aynı soruyu büyütüyor.

Gerçekten ne oluyor?

Çünkü modern savaşlar artık iki ülkenin karşı karşıya geldiği basit çatışmalar değil. Arkasında askeri ittifaklar, stratejik hesaplar, enerji politikaları, ekonomik çıkarlar ve küresel güç dengeleri var. Böyle bir tabloda bazı aktörlerin sürekli görünür olması, bazılarının ise neredeyse hiç anılmaması dikkat çekici bir durum hâline geliyor.

İşte tam bu noktada gazeteciliğin asli görevi ortaya çıkar.

Gazetecilik yalnızca açıklamaları aktarmak değildir. Gazetecilik, olayların arkasındaki ilişkileri görünür kılmaktır. Bir başka ifadeyle, yalnızca sahnedeki oyuncuları değil, sahneyi kuranları da gösterebilmektir.

Bugün medyada giderek yaygınlaşan dil ise farklı işliyor. Olay anlatılıyor ama bağlam eksik kalıyor. Sözler aktarılıyor ama güç ilişkileri yeterince tartışılmıyor. Zamanla bu durum bir alışkanlığa dönüşüyor.

Haber var ama gerçeğin omurgası yok.

Oysa halkın olayları doğru değerlendirebilmesi için gerçek tabloyu görmesi gerekir. Bir savaşın yalnızca askeri yönünü anlatmak yetmez, siyasi, ekonomik ve uluslararası boyutunu da ortaya koymak gerekir.

Bugün bazı haber metinlerinde sıkça şu ifadelerle karşılaşıyoruz; “Uluslararası dengeler”, “küresel gelişmeler”, “bölgesel aktörler”.

Bu ifadeler ilk bakışta diplomatik ve nötr görünür. Ancak çoğu zaman gerçeğin en kritik kısmını belirsiz bırakır.

Oysa gazeteciliğin en önemli sorumluluğu düşünceyi netleştirmektir. Okurun kafasında sorular doğurmak ama aynı zamanda olayın merkezini görünür kılmaktır.

Toplumun bugün hissettiği şey aslında çok açık; Bir şey anlatılıyor ama tam olarak söylenmiyor.Bu nedenle insanlar haberleri okurken çoğu zaman aynı duyguyu yaşıyor.

“Burada eksik olan bir şey var.”

Evet, eksik olan çoğu zaman özne.

Saklanan şey yalnızca bir isim değildir. Saklanan şey, halkın haber alma hakkının zedelenmesidir. Gerçeğin üzerinin örtülmesidir. Bu durum aynı zamanda demokrasinin işleyişine de ciddi bir darbe vurur. Çünkü demokrasi, bilgiye ulaşabilen ve olayları doğru değerlendirebilen bireyler üzerinde yükselir. Bilgi saklandıkça, özne gizlendikçe demokrasi de zayıflar.

 

Savaş konuşuluyor ama savaşı şekillendiren güç dengeleri yeterince tartışılmıyor. Açıklamalar yapılıyor ama bu açıklamaların uluslararası sistem içindeki gerçek karşılığı analiz edilmiyor. Böyle olunca haber yüzeyde kalıyor.

Oysa kamuoyunun ihtiyacı daha fazla açıklama değil, daha açık bir anlatım.

Bir toplum olayları doğru değerlendirebilmek için gerçek tabloyu görmek zorundadır. Bu da ancak haberin öznesi saklanmadığında mümkündür.

Bugün medyada ortaya çıkan sorunlardan biri de tam olarak budur. Bazı isimler sürekli telaffuz edilirken bazıları neredeyse hiç anılmıyor. Bu durum zamanla haberi değil, algıyı şekillendirmeye başlıyor.

Oysa gerçek gazetecilik, olayların adını koyabilen gazeteciliktir.

Bir yazının değeri bazen söylediği şeylerde değil, söylemekten kaçınmadığı şeylerde ortaya çıkar. Okur bunu hemen fark eder. Çünkü toplumun sezgisi güçlüdür. Eksik anlatılan bir gerçek, er ya da geç kendini ele verir.

Ortadoğu’daki son gelişmeler, yapılan diplomatik açıklamalar ve Avrupa’daki bazı liderlerin savaşla ilgili tutumları bize bir gerçeği yeniden hatırlatıyor; Uluslararası siyaset çoğu zaman görünen aktörlerle değil, görünmeyen güç ilişkileriyle şekillenir.

Bu nedenle gazeteciliğin en kritik sorusu hâlâ aynıdır:

Bu olayın gerçek öznesi kim?

Bu soruyu sormayan bir haber, eksik bir hikâye anlatır.

Ve bazen bir haberde en çok konuşan şey gerçekten de söylenmeyen isimdir.

Savaşları emperyalist hegemonya adına çıkaran ABD… Ne insan hakları kaldı, ne demokrasi ne de yaşayan halkların refahı ve mutluluğu. Varsa yoksa sömürü ve işgal.

İşte size anlatılmayan tam olarak budur.