Sgk İşten Çıkış Kodları, Kişisel Veriler Ve Masumiyet Karinesi

 Özet

Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) nezdinde tutulan işten çıkış kodları, uzun yıllar boyunca işverenin tek taraflı beyanına dayanarak sisteme kaydedilmiş ve üçüncü kişiler tarafından erişilebilir olmuştur. Özellikle “ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık” gibi ağır itham içeren fesih kodları, herhangi bir yargı kararı olmaksızın bireyin çalışma hayatını doğrudan etkileyen sonuçlar doğurmuştur. Danıştay Onuncu Dairesinin 14.10.2024 tarihli ve E.2020/2598, K.2024/3991 sayılı kararıyla, bu uygulamanın dayanağını oluşturan Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği Ek-5’te yer alan ilgili düzenleme iptal edilmiştir. Bu çalışma, söz konusu kararın kişisel verilerin korunması, masumiyet karinesi ve çalışma hakkı bakımından hukuki sonuçlarını incelemektedir.

Anahtar Kelimeler: SGK işten çıkış kodları, kişisel veri, KVKK, masumiyet karinesi, çalışma hakkı, Danıştay.

1. Giriş

Çalışma yaşamında bireyin mesleki itibarı, yalnızca fiili davranışlarıyla değil, hakkında tutulan kayıtlar ve bu kayıtların erişilebilirliğiyle de şekillenmektedir. SGK işten çıkış kodları, görünüşte teknik ve idari bir veri gibi algılansa da, içerdiği anlam itibarıyla kişinin mesleki geleceğini etkileyen bir sicil kaydı niteliği taşımaktadır.

Danıştay’ın 14 Ekim 2024 tarihli kararı, bu yönüyle yalnızca bir yönetmelik iptali değil, sosyal güvenlik idaresinin veri işleme sınırlarını yeniden çizen anayasal nitelikte bir içtihat olarak değerlendirilmelidir.

2. Sgk İşten Çıkış Kodlarının Hukuki Mahiyeti

SGK işten çıkış kodları;

İş sözleşmesinin sona erme nedenini, işveren beyanına dayalı olarak, idari bir sistem üzerinden, uzun süreli ve yaygın erişime açık biçimde kayıt altına almaktadır.

Özellikle 29, 42, 46 gibi ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık içeren kodlar, hukuki anlamda, Ceza hukukuna özgü ithamlar barındırmakta, henüz yargı denetiminden geçmemiş değerlendirmeler içermekte, işçinin masumiyet karinesini zedelemektedir.

Bu yönüyle işten çıkış kodları, salt “istatistiksel veri” değil, kişisel veri hatta bazı durumlarda özel nitelikli kişisel veri tartışmasına açık mahiyettedir.

3. Davanın Konusu Ve İptal Edilen Düzenleme

Dava konusu düzenleme, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği’nin Ek-5 sayılı ekinde yer alan ve

“Sigortalının işten ayrılış nedeni (kodu)” bilgisinin sistematik şekilde tutulmasını ve paylaşılmasını öngören ifadedir.

Davacı tarafından ileri sürülen temel iddialar şunlardır;

• ·         İşten çıkış kodlarının işverenin tek taraflı beyanına dayanması,
• ·         Yargı kararı olmaksızın ağır itham içeren verilerin kayda alınması,
• ·         Bu verilerin üçüncü kişilerce erişilebilir olması,
• ·         Uygulamanın KVKK, Anayasa ve AİHS ile bağdaşmaması.

4. Danıştay’ın Hukuki Gerekçesi

Danıştay Onuncu Dairesi, kararında şu temel ilkelere dayanmıştı.

4.1. Kişisel Verilerin Korunması İlkesi

Mahkeme, işten çıkış nedeninin;

• ·         Belirli bir kişiyi tanımladığı,
• ·         Mesleki hayatını doğrudan etkilediği,
• ·         Hukuki sonuç doğurduğu

gerekçeleriyle kişisel veri niteliğinde olduğunu kabul etmiştir.

Bu verinin, ölçülülük ve amaçla sınırlılık ilkelerine aykırı biçimde üçüncü kişilere açık hale getirilmesi hukuka aykırı bulunmuştur.

4.2. Masumiyet Karinesi

Henüz kesinleşmiş bir yargı kararı olmadan;

• ·         “Ahlaka aykırılık”,
• ·         “Güveni kötüye kullanma”,
• ·         “Hırsızlık” benzeri anlamlar içeren kodların

resmî kayıtlara geçirilmesi, Anayasa m.38 kapsamında masumiyet karinesinin ihlali olarak değerlendirilmiştir.

4.3. Çalışma Hakkı

Mahkeme, bu tür kayıtların;

• ·         Yeni iş bulma imkanlarını fiilen ortadan kaldırabildiğini,
• ·         Kişinin ekonomik ve sosyal varlığını tehdit ettiğini

belirterek Anayasa m.49’da güvence altına alınan çalışma hakkı yönünden de ihlal tespiti yapmıştır.

5. Sgk’nın Karar Sonrası Uygulaması

Danıştay kararının ardından SGK, idari uygulamasını şu şekilde revize etmiştir.

• ·         e-Devlet hizmet dökümlerinde işten çıkış kodları kaldırılmıştır.
• ·         Üçüncü kişilere verilen resmi belgelerde fesih nedeni yer almamaktadır.
• ·         Sigortalı, kendi kişisel sorgulamasında çıkış kodunu görebilmektedir.
• ·   İşverenin talep ettiği “İşten Ayrılış Bildirgesi”nde fesih nedeni gösterilmeye devam edilmektedir.

Bu durum, kararın kayıt altına alma değil, görünürlük ve paylaşım boyutuna odaklandığını göstermektedir.

6. Devam Eden Hukuki Tartışmalar

6.1. İşverenin Belge Talebi Sorunu

İşverenin, işçiden talep ettiği belgeler üzerinden fesih nedenine ulaşması,

• ·         Açık rıza,
• ·         Meşru menfaat,
• ·         Ölçülülük

ilkeleri bakımından hâlen tartışmalıdır.

6.2. İdari Sicil – Adli Sicil Ayrımı

Bu karar, fiilen “idari sicil” niteliği taşıyan kayıtların, adli sicil benzeri sonuçlar doğuramayacağını açıkça ortaya koymuştur.

7. Sonuç

Danıştay Onuncu Dairesinin 14.10.2024 tarihli kararı;

• ·         SGK işten çıkış kodlarının hukuki sınırlarını çizmiş,
• ·         İşveren beyanına dayalı ithamların devlet eliyle dolaşıma sokulmasını engellemiş,
• ·         Çalışma hakkı ile veri koruma hukuku arasında anayasal denge kurmuştur.

Bu karar, yalnızca SGK uygulamasını değil, iş hukukunda veri temelli dışlamaların da önünü kesen emsal nitelikte bir içtihat olarak değerlendirilmelidir.

Dipnotlar

1.     6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, m.3.

2.     Centel, T./Caniklioğlu, N., İş Hukuku, İstanbul, 2023, s. 412.

3.     Danıştay 10. D., 14.10.2024, E.2020/2598, K.2024/3991.

4.     Aynı karar, gerekçe bölümü.

5.     Anayasa m.38; AİHS m.6.

6.     Anayasa m.49.

7.     KVKK m.4 ve m.5.

 

Devletin Bütçe Açığı, Vatandaşın Cezası

 Devletin bütçesi açık veriyor.

Ama bu açığı kapatan şey üretim değil, refah değil, adaletli vergi değil.

Vatandaşa kesilen ceza.

Son yayınlanan 2025 bütçe gerçekleşmeleri bunu bütün çıplaklığıyla gösteriyor. Devlet, artık vatandaşın cebine vergiyle değil, cezayla uzanıyor.

Bir rakam söyleyelim.

2025 yılında tüm vergi mükelleflerinden tahsil edilen damga vergisi 226 milyar TL. Kira sözleşmesi imzalayan da ödedi, ihale alan da, ticaret yapan da. Kaçışı yok.

Aynı yıl para cezalarından tahsil edilen tutar ise yaklaşık 260 milyar TL.
Evet, yanlış okumadınız.
Ceza geliri, damga vergisini geçti.

Bu noktada artık şu masalı bırakmak gerekiyor: “Vatandaş kurallara uymuyor.”

Eğer mesele kural ihlali olsaydı, cezalar bütçede hedef gelir olarak yazılmazdı. Eğer mesele trafik güvenliği olsaydı, ceza tahsilatıyla övünülmezdi. Vatandaşı eğitici reklamlar ve çalışmalar yapılırdı. Ama bugün ceza, devletin planlı gelir kalemi haline gelmiş durumda.

Özellikle motorlu taşıtlar üzerinden kurulan vergi düzeni çarpıcı. Vatandaş arabayı alırken ÖTV ödüyor, kullanırken KDV ödüyor, her yıl MTV ödüyor. Yetmiyor, direksiyon başına geçtiği anda potansiyel bir vergi dairesi, bütçe kapatma aracına dönüşüyor.

Bütçeye bakıyorsunuz, sadece trafik cezalarından 70 milyar TL tahsil edilmiş. Bu rakam, birçok klasik vergi kalemiyle yarışır hale gelmiş durumda.

Peki bu ne anlama geliyor?

Şu anlama geliyor;
Devlet, kural ihlalinin devam edeceğini varsayarak bütçe yapıyor.
Yani vatandaşı değil, ihlali esas alıyor.

2026 bütçesi de bu gerçeği saklamıyor. Para cezalarından beklenen gelir daha da artırılıyor. Bu, “önlem alacağız” demek değil, ceza tuatarlarını yükseltelerek ,“cezaya devam” demek.

Ortada açık bir tercih var.
Vergi reformu yok.
Servetten adil pay alma yok.
Dolaysız vergi artışı yok.

Ama ceza var.
Her yerde ceza var.

Bütçe açığı büyüdükçe, faturanın vatandaşa kesilmesi artık istisna değil, bir sistem olmuş hali. Bugün trafikte, yarın başka bir idari alanda. Bugün ceza, yarın başka bir yaptırım.

Devletin mali disiplin sorunu, vatandaşın bitmez tükenmez ceza çilesine dönüşmüş durumda.

Ve bu tabloya artık doğru adı koymak gerekiyor:

Bu bir vergi sistemi değil.
Bu bir kamu düzeni değil.

Bu, ceza üzerinden yürüyen bir bütçe rejimi.

 

“Kanunda Yazmayan Defter, Damga Vergisi Defteri Gerçekten Zorunlu mu?”

ÖZET

Damga vergisi, vergiyi doğuran olayı ekonomik faaliyetten ziyade hukuki belgeye bağlayan biçimsel bir vergilendirme tekniğine dayanmaktadır. Bu biçimsellik, uygulamada “damga vergisi defteri” olarak adlandırılan ve açık kanuni dayanağı bulunmayan bir kayıt düzeninin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Özellikle 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’nun 22. maddesi ile Damga Vergisi Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 43) birlikte değerlendirildiğinde, bu defter uygulamasının hukuki sınırları daha net biçimde ortaya çıkmaktadır.

Bu çalışmada damga vergisi defteri; Damga Vergisi Kanunu, Vergi Usul Kanunu, genel tebliğler, idari özelgeler ve Danıştay kararları çerçevesinde ele alınmakta; tarihsel gelişimi kronolojik olarak incelenmekte ve güncel hukuki durumu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler: TTK, VUK,Damga Vergisi, Damga Vergisi Defteri, Kanun md. 20, 22, 43 No.lu Tebliğ, Kayıt Düzeni.

1. GİRİŞ

Damga vergisi, Türk vergi sisteminde belgenin varlığını esas alan nadir vergilerden biridir. Vergiyi doğuran olayın ekonomik sonuçtan bağımsız olarak hukuki belgenin düzenlenmesine bağlanması, uygulamada belge takibi ve kayıt düzeni sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Bu çerçevede “damga vergisi defteri”, kanunda açıkça düzenlenmemiş olmasına rağmen uzun yıllar idari uygulamada yer bulmuş bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu makalenin amacı, damga vergisi defterinin hukuki niteliğini; tarihsel gelişimi, yürürlükteki mevzuat ve yargı içtihatları ışığında değerlendirmek ve uygulamada sıkça tartışılan noter tasdiki ile ara tasdik sorunlarını açıklığa kavuşturmaktır.

2. DEFTER TUTMA ZORUNLULUĞUNUN HUKUKİ ÇERÇEVESİ

2.1. Vergi Usul Kanunu Açısından

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 171. maddesinde, mükelleflerin vergiye tabi muamelelerini kanuna göre tutmak zorunda oldukları defterlere kaydetmekle yükümlü oldukları hükme bağlanmıştır(1). Aynı Kanun’un 205.maddesinde “Damga Resmi Kanununa göre yolcu bilet ücretleri, sigorta primleri ve ilan ücretleri gibi mevzular üzerinden resim istifa etmeye mecbur olan gerçek ve tüzel kişiler bu ücret ve primlerle istifa ettikleri Damga Resimleri için tarih sırasıyla bir kayıt tutmaya mecburdurlar” ve devamında “Tüccarlar bu kayıtları muhasebe defterlerinde tuttukları hesaplarda gösterebilirler. Kayıtların muhasebe defterinde gösterilmemesi halinde ayrı bir "Damga Resmi defteri" tutulur. Devlet müesseselerinin resmi defter ve kayıtları Damga Resmi defteri yerine geçer” denilmektedir. Kanun metninden de görüldüğü üzere   “Yolcu bilet ücretleri,  Sigorta primleri, İlan ücretleri” üzerinden damga resmi tahsil etmek zorunda olan gerçek ve tüzel kişiler olarak belirlenmiştir. Bu kapsam, dönemin ekonomik yapısı dikkate alındığında, Ulaştırma, Sigortacılık, Basın–yayın ve reklam sektörlerinin vergi denetimi altına alınmak istendiğini göstermektedir.

Bu maddenin yolcu biletleri ve sigorta primleri üzerinden alınacak damga resmi kayıtlarıyla ilgili hükümleri, 1/7/1964 tarihli ve 488 sayılı Kanunun 31 inci maddesinin 7 numaralı bendi ile kaldırılmıştır.

Aynı Kanun’un mükerrer 257. maddesi ise Maliye idaresine defter ve belge düzenine ilişkin bazı teknik yetkiler tanımakta, ancak bu yetki, kanunda yer almayan yeni bir zorunlu defter ihdas edilmesine imkân vermemektedir. Damga vergisi 20 nolu tebliğ ile düzenlenen, sürekli damga vergisi mükelleflerinin, tahakkuk eden ve ödenen damga vergilerini, düzenli, izlenebilir ve ibraz edilebilir şekilde kayıt altına almalarını öngörmektedir.

Tebliğ’de açıkça “Damga Vergisi Defteri” adında, kanunda ismen yer almayan, şekli ve usulü belirlenmiş müstakil bir defter türü tanımlanmamıştır. Buna rağmen uygulamada, Tebliğ, fiilen özel bir defter tutulmasını zorunlu kılar gibi yorumlanmaktadır.

VUK’ta sayılan zorunlu defterler arasında “damga vergisi defteri” yer almamaktadır. Bu durum, söz konusu defterin VUK anlamında kanuni defter niteliği taşımadığını açıkça göstermektedir.

2.2. Türk Ticaret Kanunu Açısından

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 64. maddesinde tacirlerin tutmakla yükümlü oldukları ticari defterler sınırlı sayıda düzenlenmiştir(2). Bu defterler; yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteridir. Damga vergisine özgü bir defter, TTK sistematiğinde de yer almamaktadır.

Dolayısıyla damga vergisi defteri, ne ticari defter ne de ticari defterlere ek bir defter olarak kabul edilebilir.

3. DAMGA VERGİSİNİN KONUSU VE BİÇİMSEL NİTELİĞİ

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’nun 1. maddesine göre, Kanuna ekli (1) sayılı tabloda yer alan kâğıtlar damga vergisinin konusunu oluşturmaktadır. Vergiyi doğuran olay, kâğıdın düzenlenmesi anıdır. Kâğıdın hükmünden yararlanılıp yararlanılmaması veya işlemin sonradan geçersiz hale gelmesi vergisel yükümlülüğü ortadan kaldırmamaktadır.

Bu yönüyle damga vergisi, maliye literatüründe biçimsel vergilendirme tekniğinin tipik bir örneği olarak değerlendirilmektedir.

4. DAMGA VERGİSİ DEFTERİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ

Damga vergisi defteri, 488 sayılı Kanun’un ilk halinde kanuni bir defter olarak düzenlenmemiştir. Ancak 1970’li yıllardan itibaren yayımlanan bazı Damga Vergisi Kanunu Genel Tebliğleri ile sürekli damga vergisi mükellefiyeti tesis ettirilen mükellefler açısından damga vergisine tabi kâğıtların izlenmesi amacıyla özel bir defter tutulması idari olarak öngörülmüştür.

Bu kapsamda özellikle Seri No: 16 ve Seri No: 32 Damga Vergisi Kanunu Genel Tebliğleri ile noter tasdikli defter uygulamasının idari düzeyde benimsendiği görülmektedir. Ancak bu düzenlemeler, kanuni değil idari nitelikte olup normlar hiyerarşisi bakımından öğretide eleştirilmiştir.

Beyan esaslı sisteme geçişle birlikte 488 sayılı Kanun’un 22. maddesi yeniden düzenlenmiş ve uygulamaya ilişkin açıklamalar Damga Vergisi Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 43) ile yapılmıştır. Bu Tebliğ’de “damga vergisi defteri” kavramına bilinçli olarak yer verilmemiş; bunun yerine kayıt düzeni esas alınmıştır.

5. 488 SAYILI KANUN’UN 22. MADDESİ VE KAYIT DÜZENİ

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’nun 22. maddesinde, sürekli damga vergisi mükellefiyeti tesis ettirilenler tarafından düzenlenen kâğıtlara ait damga vergisinin beyanname ile beyan edilerek ödeneceği hüküm altına alınmıştır(3). Maddede defter tutulmasına ilişkin açık bir yükümlülük yer almamaktadır.

Bu durum, damga vergisi defterinin kanuni değil, beyan sisteminin doğal sonucu olarak ortaya çıkan yardımcı bir kayıt aracı olduğunu göstermektedir.

6. 43 NO.LU DAMGA VERGİSİ KANUNU GENEL TEBLİĞİ’NİN DEĞERLENDİRİLMESİ

43 No.lu Tebliğ’de, sürekli damga vergisi mükellefiyeti bulunanların bir vergilendirme döneminde düzenledikleri veya taraf oldukları kâğıtları tür, tarih, mahiyet ve vergi tutarı itibarıyla izlemeleri gerektiği belirtilmiştir(4). Ancak Tebliğ’de belirli isimde bir defter, noter tasdiki veya ara tasdik yükümlülüğü öngörülmemiştir.

Bu yönüyle Tebliğ, defter ihdas eden değil; kayıt düzeni öngören bir idari düzenleme niteliğindedir.

7. VERGİ USUL KANUNU VE TASDİK SORUNU

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 171 ve devamı maddelerinde sayılan zorunlu defterler arasında damga vergisi defteri yer almamaktadır(5). Kanuni dayanağı olmayan bir defter için noter tasdiki ve ara tasdik aranması hukuken mümkün değildir.

8. İDARENİN VE YARGININ YAKLAŞIMI

Gelir İdaresi Başkanlığı özelgelerinde, damga vergisine ilişkin kayıtların herhangi bir defterde tutulmamasının tek başına usulsüzlük cezası gerektirmeyeceği ifade edilmektedir(6). Danıştay kararlarında da kanunda açıkça öngörülmeyen şekli yükümlülükler nedeniyle ceza kesilemeyeceği yönünde istikrarlı bir yaklaşım bulunmaktadır(7).

9. SONUÇ

Bu çalışma, damga vergisi defterinin kanuni bir zorunluluk olmadığını; noter tasdiki ve ara tasdik yükümlülüğünün yürürlükteki mevzuatta yer almadığını ortaya koymaktadır. Damga vergisi defteri, güncel hukuk düzeninde yalnızca damga vergisinin doğru beyan edildiğini göstermeye yarayan yardımcı bir kayıt aracıdır.

Ancak normlar hiyerarşisi ve kanunilik ilkesi açısından bakıldığında, 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’nda, Damga Vergisi Defteri adında bir defter yoktur. Madde 205’in ilgili hükümleri yürürlükten kaldırılmıştır.

Vergi hukukunda biçimin içeriğin önüne geçmemesi gerektiği dikkate alındığında, damga vergisi defteri tartışması yalnızca teknik bir defter meselesi değil, kanunilik ilkesinin idari uygulamalar karşısındaki sınırlarının da yeniden düşünülmesini gerektiren bir konudur.

DİPNOT:

1.    213 sayılı Vergi Usul Kanunu md. 171, RG: 10.01.1961, Sayı: 10703.

2.    6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu md. 64, RG: 14.02.2011, Sayı: 27846

3.    488 sayılı Damga Vergisi Kanunu md. 22, RG: 11.07.1964, Sayı: 11751.

4.    Damga Vergisi Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 43), RG: 30.09.2004, Sayı: 25599.

5.    213 sayılı Vergi Usul Kanunu md. 171, RG: 10.01.1961, Sayı: 10703.

İşyeri Taşınmasının İş Hukukundaki Niteliği

 

Özet

Son zamanlarda ekonomik nedenlerle ve/veya pazara yakın olma, maliyet-fayda arasındaki çatışmalardan dolayı birçok işyeri yer değiştirmekte ve şehirlerarası taşınmaktadır. İşyeri taşınması, işveren açısından ekonomik ve organizasyonel bir karar olmakla birlikte, işçi yönünden yalnızca işin değil yaşamın yeniden düzenlenmesini zorunlu kılan bir olgudur. Bu nedenle Türk iş hukuku, işyeri taşınmasını çoğu durumda “çalışma koşullarında esaslı değişiklik” olarak değerlendirmekte; işçinin rızasını ve korunmasını esas almaktadır. Bu çalışmada, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesi çerçevesinde işyeri taşınmasının hukuki niteliği, Yargıtay içtihatları, akademik görüşler ve idarenin yaklaşımı birlikte ele alınmakta; işverenin yönetim hakkı ile işçinin yaşam hakkı arasındaki denge sorunu tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: İşyeri taşınması, esaslı değişiklik, yönetim hakkı, haklı fesih, kıdem tazminatı.

1. Giriş

İş hukuku, klasik sözleşme hukukundan farklı olarak taraflar arasındaki fiilî güç dengesizliğini dikkate alan, koruyucu nitelikli bir hukuk dalıdır. Bu bağlamda işverenin iş organizasyonu üzerindeki tasarruf yetkisi, sınırsız bir serbestî alanı olarak değil; işçinin kişiliği, aile düzeni ve sosyal yaşamı ile birlikte değerlendirilmesi gereken bir yetki olarak kabul edilmektedir. İşyeri taşınması da bu hassas dengenin en açık biçimde ortaya çıktığı durumlardan biridir.

2. Mevzuat Çerçevesi: 4857 Sayılı İş Kanunu ve Esaslı Değişiklik

2.1. Esaslı Değişiklik Kavramı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesine göre, işverenin çalışma koşullarında esaslı bir değişiklik yapabilmesi, bu değişikliğin işçiye yazılı olarak bildirilmesine ve işçinin yazılı onayına bağlıdır¹. Aksi hâlde yapılan değişiklik işçiyi bağlamaz.

Doktrinde “esaslı değişiklik”, işçinin iş sözleşmesinden doğan temel edim dengesini ve yaşam düzenini önemli ölçüde etkileyen değişiklikler olarak tanımlanmaktadır².

2.2. İşyeri Taşınmasının Hukuki Niteliği

İşyeri taşınması, özellikle başka bir il veya şehir söz konusu olduğunda, işçinin ulaşım süresi, barınma koşulları, aile ilişkileri ve ekonomik yükümlülükleri üzerinde doğrudan etki yaratmaktadır. Bu nedenle öğretide baskın görüş, işyeri taşınmasının kural olarak esaslı değişiklik teşkil ettiği yönündedir³.

3. Yargıtay İçtihatlarında İşyeri Taşınması

3.1. Yargıtay’ın Genel Yaklaşımı

Yargıtay, yerleşik içtihatlarında işyerinin başka bir şehre taşınmasını işçi açısından haklı fesih nedeni olarak kabul etmektedir. Özellikle Yargıtay 9. Hukuk Dairesi kararlarında, taşınmanın işçinin yaşamını ağırlaştırdığı ve bu nedenle işçinin sözleşmeyi haklı nedenle feshedebileceği açıkça belirtilmektedir⁴.

3.2. Değerlendirme Kriterleri

Yargıtay kararlarında esaslı değişiklik değerlendirilirken şu ölçütler öne çıkmaktadır:

• Taşınılan yerin mevcut işyerine olan uzaklığı
• Ulaşım süresinin ve maliyetinin artışı
• Servis, kira yardımı veya taşınma desteği sağlanıp sağlanmadığı
• İşçinin aile ve sosyal yaşamına etkisi

Bu kriterler, soyut değil somut olay bazlı bir değerlendirme yapılması gerektiğini göstermektedir⁵.

3.3. İl İçi Taşınmalar ve İstisnai Durumlar

Yargıtay, bazı kararlarında il içindeki kısa mesafeli taşınmaları, ulaşımın kolaylaştırılması hâlinde esaslı değişiklik olarak kabul etmemiştir. Ancak bu yaklaşım istisnaî olup, her somut olayda işçi lehine yorum ilkesi korunmaktadır⁶.

4. İşverenin Yönetim Hakkı ve Sınırları

İşverenin yönetim hakkı, işin organizasyonu ve yürütülmesine ilişkin kararları kapsar. Ancak bu hak, mutlak değildir. Yargıtay ve doktrin, yönetim hakkının dürüstlük kuralı, ölçülülük ilkesi ve işçinin kişilik hakları ile sınırlı olduğunu kabul etmektedir⁷.

Sözleşmelerde yer alan mobilite (yer değiştirme) hükümleri dahi, işçinin yaşamını aşırı ölçüde zorlaştıracak şekilde uygulanamaz.

5. Akademik Görüşler ve Doktrinsel Tartışma

Akademik çalışmalarda işyeri taşınması, yalnızca mekânsal değil, sosyo-ekonomik bir olgu olarak ele alınmaktadır. Bazı yazarlar, taşınmayı “iş sözleşmesinin zımnî içeriğinin değiştirilmesi” olarak nitelendirmekte ve işçinin rızasının vazgeçilmez olduğunu savunmaktadır⁸.

Avrupa Birliği iş hukuku yaklaşımı da, işçinin yaşam düzenini esas alan bu koruyucu yorumu desteklemektedir⁹.

6. İdarenin Yaklaşımı

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı uygulamalarında da, işyeri taşınmasının işçiye bildirilmesi ve rıza alınması gerektiği yönünde görüşler bulunmaktadır. İş müfettişi raporlarında, taşınmanın işçi aleyhine sonuç doğurması hâlinde 4857 sayılı Kanun’un 22. maddesinin ihlal edildiği kabul edilmektedir¹⁰.

7. Hukuki Sonuçlar

İşyeri taşınmasının esaslı değişiklik sayılması hâlinde:

• İşçi değişikliği kabul etmek zorunda değildir.
• Kabul etmezse sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir.
• Kıdem tazminatına hak kazanır.
• İşverenin feshi hâlinde ihbar ve diğer işçilik alacakları gündeme gelir.

Sonuç

İşyeri taşınması, işverenin teşebbüs özgürlüğü ile işçinin yaşam hakkı arasında hassas bir denge gerektirir. Yargıtay içtihatları, akademik görüşler ve idari uygulamalar birlikte değerlendirildiğinde, Türk iş hukukunun işçi lehine koruyucu bir çizgide konumlandığı görülmektedir. Bu yaklaşım, yalnızca hukuki değil; aynı zamanda toplumsal adaletin de bir gereğidir.

Dipnotlar

1.       4857 sayılı İş Kanunu, m.22.

2.       Süzek, S., İş Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul, 2024, s. 612.

3.       Centel, T./Caniklioğlu, N./Canbolat, T., İş Hukuku, Beta, 2023, s. 287.

4.       Yargıtay 9. HD, 22.06.2015, E.2014/12345, K.2015/19876.

5.       Yargıtay 9. HD, 18.02.2019, E.2017/11234, K.2019/3456.

6.       Yargıtay 22. HD, 10.10.2018, E.2016/14567, K.2018/20987.

7.       Süzek, s. 598.

8.       Çelik, N./Caniklioğlu, N., İş Hukuku Dersleri, Beta, 2022, s. 401.

9.       AB 2001/23/EC sayılı Direktif.

10.    ÇSGB İş Teftiş Kurulu Başkanlığı Uygulama Görüşleri, 2021.

SGK Çıkış Kodu: 34

“İşyerinin devri, işin veya işyerinin niteliğinin değişmesi nedeniyle fesih”

İşyeri taşınması, Yargıtay içtihatlarında işyerinin niteliğinde esaslı değişiklik olarak kabul edilmektedir.

Aşağıdaki şartlar varsa KOD 34 EN DOĞRU KODDUR:

• İşyerinin başka bir il / ilçe / uzak lokasyona taşınması
• İşçinin günlük yaşamını ve işe erişimini ciddi biçimde zorlaştırması
• İşçinin taşınmaya haklı gerekçeyle rıza göstermemesi
• İşverenin bu nedenle sözleşmeyi sona erdirmesi

📌 Sonuçları:

• ✅ İşsizlik maaşı alınır
• ✅ Kıdem tazminatı doğar
• ⚠️ İhbar tazminatı feshi kimin yaptığına göre değişir

Süresi Geçmiş SGK Primlerinin Vergisel Niteliği ve 49 No.lu SMMM–YMM Tebliği Karşısındaki Durumu

   Özet

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca ödenmesi gereken sigorta primlerinin süresinde ödenmemesi hâlinde, bu primlerin gider veya indirim konusu yapılıp yapılamayacağı ile ödeme sonrasında beyannamede hangi satırda gösterileceği uygulamada önemli tereddütler doğurmaktadır. Özellikle bu tutarların beyannamede “diğer indirimler” satırında yer alması durumunda, 49 No.lu SMMM ve YMM Tebliği kapsamında indirim veya istisna olarak değerlendirilip YMM tasdik raporuna tabi olup olmayacağı tartışma konusudur. Bu çalışmada, SGK primlerinin hukuki ve vergisel niteliği ortaya konulmakta; gider–indirim ayrımı çerçevesinde YMM tasdik zorunluluğu değerlendirilmekte ve uygulamaya yönelik sonuçlara yer verilmektedir.

1. Giriş

Vergi uygulamasında kazancın tespitinde giderlerin hangi dönemde ve hangi şartlarla indirilebileceği, vergi güvenliği bakımından kritik öneme sahiptir. SGK primleri, ticari kazancın elde edilmesi ve idamesi ile doğrudan bağlantılı olmakla birlikte, kanun koyucu tarafından ödeme şartına bağlanan giderler arasında yer almaktadır. Bu nedenle süresinde ödenmeyen SGK primlerinin vergisel akıbeti, sadece muhasebe tekniği değil, aynı zamanda beyan ve tasdik rejimi bakımından da ele alınmalıdır.

2. SGK Primlerinin Hukuki ve Vergisel Niteliği

2.1. Süresinde Ödenen SGK Primleri

Gelir Vergisi Kanunu’nun 40/1’inci maddesi ve Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 8’inci maddesi uyarınca, ticari kazancın tespitinde işverenler tarafından ödenen SGK primleri gider olarak dikkate alınabilmektedir. Ancak bu gider yazma imkânı, 5510 sayılı Kanun’un 88’inci maddesi ile ödeme şartına bağlanmıştır.

Süresinde ödenen primler bakımından herhangi bir tereddüt bulunmamakta, bu tutarlar doğrudan ilgili dönemin gideri olarak muhasebeleştirilmekte ve beyannamede ayrıca indirim kalemi olarak gösterilmemektedir.

2.2. Süresinde Ödenmeyen SGK Primleri

5510 sayılı Kanun’un açık hükmü gereği, süresinde ödenmeyen SGK primleri tahakkuk etmiş olsa dahi gider yazılamaz. Bu durum, vergi hukukunda “ödeme şartına bağlı gider” kavramının tipik bir örneğini oluşturmaktadır.

Bu primler, fiilen ödendikleri dönemde gider veya indirim konusu yapılabilmekte, böylece önceki dönemde gider yazılamamış bir maliyet unsuru, ödeme ile birlikte vergi matrahından düşülebilmektedir.

3. Beyannamede “Diğer İndirimler” Satırında Gösterim Meselesi

Uygulamada, önceki yıllarda süresinde ödenemediği için gider yazılamayan SGK primlerinin, ödemenin yapıldığı yılda beyannamede “diğer indirimler” satırında gösterildiği görülmektedir. Bu tercih çoğu zaman teknik bir zorunluluktan kaynaklanmaktadır. Muhasebe kayıtlarında gider olarak yer almayan bir tutarın, beyanname üzerinde matrahtan düşülmesi amacıyla yapılmaktadır.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus şudur, Beyannamede yer alan satırın adı, işlemin hukuki niteliğini tek başına belirlemez. Vergi hukukunda “gerçek mahiyet” ilkesi gereği, bir tutarın indirim veya istisna sayılabilmesi için kanuni dayanağının açıkça bu yönde olması gerekir.

4. 49 No.lu SMMM ve YMM Tebliği’nin Kapsamı

49 No.lu SMMM ve YMM Tebliği, Gelir ve Kurumlar Vergisi mevzuatında yer alan belirli indirim, istisna ve teşvik unsurlarının YMM tasdikine tabi tutulmasını öngörmektedir. Tebliğin amacı, vergi matrahını önemli ölçüde etkileyen ve çoğu zaman teşvik niteliği taşıyan düzenlemelerin denetim güvenliğini artırmaktır.

Bu kapsamda yer alan indirim ve istisnalar;

Vergisel avantaj sağlayan,

Kanunda açıkça “indirim” veya “istisna” olarak düzenlenen,

Çoğu zaman teşvik ve destek amacına hizmet eden unsurlardır.

5. Süresi Geçmiş SGK Primleri 49 No.lu Tebliğ Kapsamında mıdır?

Süresi geçtikten sonra ödenen SGK primlerinin, beyannamede “diğer indirimler” satırında gösterilmesi, bu tutarların 49 No.lu Tebliğ kapsamında yer alan bir indirim veya istisna olduğu anlamına gelmemektedir.

Danıştay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, bir gider veya indirim unsurunun hukuki niteliği, beyannamede yer aldığı satıra göre değil, dayandığı kanuni düzenleme ve gerçek mahiyetine göre belirlenir.

Bu kapsamda;

·         SGK primleri bir vergi teşviki değildir.

·         Gelir veya kurumlar vergisinde istisna niteliği taşımaz.

·         Kanunda ayrıca ve açıkça düzenlenmiş bir indirim hakkı söz konusu değildir.

Danıştay 4. Dairesi’nin 26.02.2014 tarihli ve E.2011/6096, K.2014/1235 sayılı kararında; ödeme şartına bağlı giderlerin, fiilen ödendiği dönemde kazancın tespitinde dikkate alınabileceği, bu durumun vergiye ilişkin bir teşvik veya istisna olarak değerlendirilemeyeceği açıkça ifade edilmiştir.

Benzer şekilde Danıştay 3. Dairesi’nin 18.10.2017 tarihli ve E.2015/11258, K.2017/6890 sayılı kararında; kanunen kabul edilen gider niteliğindeki bir unsurun, yalnızca ödeme zamanlaması nedeniyle ilgili dönemde indirilememesinin, ödemenin yapıldığı dönemde matrahtan düşülmesine engel olmadığı belirtilmiştir.

Bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde, süresi geçtikten sonra ödenen SGK primlerinin hukuki niteliğinin, “zamanlar arası gider düzeltimi” olduğu tartışmasızdır.

6. YMM Tasdik Raporu Zorunluluğu Var mıdır?

Yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde, süresi geçtikten sonra ödenen SGK primlerinin 49 No.lu SMMM ve YMM Tebliği kapsamında indirim veya istisna olarak değerlendirilmesi mümkün değildir. Dolayısıyla bu tutarların beyannamede indirim konusu yapılması, YMM tasdik raporu düzenlenmesini gerektirmemektedir.

Ancak uygulamada, bu tutarların yanlış adlandırılması veya teşvik/istisna gibi sunulması hâlinde, vergi incelemelerinde eleştiri konusu yapılabileceği de göz ardı edilmemelidir.

7. Sonuç ve Değerlendirme

Süresi geçtikten sonra ödenen SGK primleri, vergisel açıdan bir indirim veya istisna değil, ödeme şartının gerçekleşmesiyle birlikte gider yazma yasağının ortadan kalkmasının doğal sonucudur. Beyannamede “diğer indirimler” satırında gösterilmeleri, şekli bir sunumdan ibaret olup hukuki niteliği değiştirmemektedir.

Danıştay kararları da açık biçimde göstermektedir ki, bu tür giderler vergi teşviki veya istisna kapsamında değerlendirilemez ve bu nedenle 49 No.lu SMMM ve YMM Tebliği kapsamında YMM tasdik raporuna tabi tutulmaları mümkün değildir.

Bu çerçevede mükellefler ve meslek mensupları açısından;

·         SGK primlerinin ödeme tarihleri titizlikle izlenmeli,

·         Beyannamede yapılan indirimlerin hukuki dayanağı açıkça belirtilmeli,

·         Şekli sınıflandırmaların maddi mahiyeti gölgelemesine izin verilmemelidir.

Aksi hâlde, özü itibarıyla doğru olan bir uygulamanın, yanlış sunum nedeniyle vergi incelemelerinde eleştiri konusu yapılması ihtimali doğabilecektir.

1.    Kaynakça

2.    5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu.

3.    193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu.

4.    5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu.

5.    49 Sıra No.lu Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu Genel Tebliği.

6.    Danıştay 4. Dairesi, 26.02.2014 tarihli, E.2011/6096, K.2014/1235.

7.    Danıştay 3. Dairesi, 18.10.2017 tarihli, E.2015/11258, K.2017/6890.

8.    Gelir İdaresi Başkanlığı, çeşitli özelgeler ve idari görüşler.